လိက္လညာတ္

ဒံက္တာ မာံေကာရတ္

ဝင္ဗြဲခမှန္-

အတိုင္ဝင္မျပာကတ္ဒဿံင္အခိင္လဿဳဟ္ မန္တံဂွ္ ဒွ္ဂကူညးမကၜဳင္ေဖ်ံသၨဳိင္ဒဿံင္ ပႜဲဌာန္ေဒသအာယွ ဒကုတ္သၜဳင္က်ာ ကိုပ္ကၜာ
အိုတ္ရ။ နဴကႝုသှာံ-၁၅၀၀၊ ကၜာခေရတ္ဟြံကၲဳႝဒွ္ဏီ၊ ယဝ္ရသာ္ဂွ္ဟြံေသင္မၢး ကၜာအခိင္ဂွ္ မန္တံၿပံင္ဆုဲကၜဳင္ဒှာဲဏံ နဴကႝုေဒသ
အာယွ ဒကုတ္လၸာ္လၲဴေတံရဂွ္ ရာဇာဝင္တံသၢးလဝ္ရ။ အေရဝ္ဘာသာမန္ဂွ္ ဒွ္ပႜဲဂေကာံမန္-ခမာတုဲ အပႜဲေဒသဒကုတ္ဏံ ဒယွ္ျပာကတ္ဂၜဳိင္အိုတ္ရ။ အတိုင္လိက္ပတ္ ဂလာေႀတံၾတဟ္၊ လိက္ဗပိုတ္ၾကဳက္ေႀတံၾတဟ္တံဂွ္ မန္တံကိုပ္ကၜာအိုတ္ ေဖ်ံ
သၨဳိင္ ပႜဲဒှာဲအၾကာၐ႘သာန္ေလာန္ ဒကုတ္သဿဝ္ကႝု ၐ႘ေသတ္တင္တံတုဲ ပၲန္ဍဳင္မြဲဍဳင္ မှဳံယဿဳသုဝဏၰဘုံ ပႜဲသှာံဗြဝ္ကၜံ-၃-ဗ႘သ႘မဒွ္ရ။ ကၜာဟြံဆုဲ ေစွ္ကၜဳင္ ေဒသအာယွ ဒကုတ္လၲဴေတံဂွ္ မန္တံႏြံကၜဳင္လဝ္ကြတ္ပညာတုႝလြ႘စ ကၧံင္သၜဳင္ေကြံရ။ မန္တံပၲန္ဍဳင္ သုဝဏၰဘုံတုဲ ဂြံ အဆက္ကႝုေကာန္ဗှိက္ဂလာ နဴဍဳင္အိႏၵိယ ကႝု သိရိလကၤာတံတုဲ ဒုင္ေကတ္အခိုက္ကှာေယန္သှာင္၊ လိက္
ပတ္ ေကုာံ ေကြတ္ ဘာသာတံရ။

ပႜဲသကၠရာဇ္ခေရတ္ ဗြဝ္ကၜံ-၉-ေအဒ႘ ဂကူဗဿာတံ ၿပံင္ဆုဲေစွ္ကၜဳင္ နဴကႝုပယ်ဳႝၾကဳက္ကႝုဋိေဗတ္တုဲ ျဇဟတ္ၾသဇာေဇှာ္တိုန္ ပႜဲရး
ဗဿာ ဒကုတ္လၲဴေတံရ။ ပႜဲဗြဝ္ကၜံ-၈-ေအဒ႘ ဂကူနာန္ေဆာတံ ဗၲဳိက္ပလီုေထာံကဿိန္ဍဳင္ပ်ဴ ပႜဲဍဳင္သ႘ရိေခတၲရာ၊ ရးဍဳင္ျပန္ ကာလလဿဳဟ္တုဲ ဗဿာတံမံက္တဵကၜဳင္ရ။ ဗဿာတံၾသဇာေဇှာ္တိုန္ပႜဲရးေဒသဝြံ သကႝုဒွ္ဂကူပ်ဴတံ ဒႝုကႝုေကၜံဗၵန္အာ နဴကႝုဝင္အလုံ မြဲဂကူရ။ ကဿိန္ဍဳင္ ပ်ဴပြမလီုလာ္အာဂွ္ သၜဲပၲိတ္အဝႝုအာဏာဂကူမန္တံ မြဲဒၿမိပ္ၐ႘ဨရာဝတ႘ ပႜဲရးဗဿာဗဟႝုေတံတုဲ၊ ဗြဲႀကဵဗဿာတံ ဗၲဳိက္ထေဍင္ပၲိတ္ေထာံ မန္တံ နဴကႝုေဒသဂွ္ရ။ ပႜဲသကၠရာဇ္ခေရတ္-၈၂၅-ေအဒ႘ မန္တံပၲန္ဍဳင္ဟံသာဝတ႘ ပႜဲဗေဂါ၊ ပၲဳိန္လဝ္ ေကာန္သဿိင္ သမလ ကႝု ဝိမလ ကႜဳိပ္သၠဳိပ္တုဲ၊ ကဿိန္ဍဳင္ဟံသာဝတ႘ဂွ္ တန္တဵကၜဳင္ဒႝုကႝုသကၠရာဇ္-၁၀၄၃-ေအဒ႘၊ သဿိင္-၁၇- ဒေတာဝ္တံ အုပ္ဓုပ္ပၠင္ရင္ကၜဳင္ အဆက္အဆက္ရ။

ပႜဲဗြဝ္ကၜံ-၁၁-ေအဒ႘ သဿိင္ဗဿာအနဝ္ရထာ ဗၲဳိက္ဇှးေကတ္ကဿိန္ဍဳင္မန္ သုဝဏၰဘုံရ။ ဗဿာတံရပ္ဏာဨကရာဇ္မန္မႏုဟဝ္၊ သီုကႝု တၜပညာခမ႘သင္ ေကုာံ တၜပညာခ႐ွ္တံဟြံေသွ္ ရပ္ေကာ္ဏာဍဳင္ဗကာံဖအိုတ္တုဲ ကဿိန္ဍဳင္မန္ သုဝဏၰဘုံေလဝ္ သုန္ျဂာံလၛဳ
လၛန္အာရ။ ပႜဲသှာံ-၁၂၈၇-ေအဒ႘ ဂကူၾကဳက္မန္ဂဝ္တံ ဗၲဳိက္ဇှးေကတ္ဍဳင္ဗကာံတုဲ မန္တံဂြံသၜးပြးနဴကႝုဂကူဗဿာရ။ ဗြဲႀကဵ ကႜဳိပ္ သၠဳိပ္မန္ ဝါရ႘ေရာဝ္ ညးမဒွ္ေကာန္ခမာန္ဨကရာဇ္ေသံ ရာမ္ခါမ္ေဟင္ဂွ္ ေကႅင္ပၲန္ဍဳင္မန္ ပႜဲမုဟ္တဿံ(မုတၲမ)ရ။ ပႜဲသှာံ-၁၃၆၉- ေအဒ႘ ဍဳင္ေဇှာ္ ကဿိန္ဍဳင္မန္ဂွ္ ၿပံင္ဆုဲအာဍဳင္ဗေဂါတုဲ ကဿိန္ဍဳင္မန္ဟံသာဝတ႘ ေကႅင္မံက္တိုန္ပၜန္ရ။ အခိင္ကာလ ဨကရာဇ္မန္ ဓမၼေစတ႘ အုပ္ဓုပ္ပၠင္ရင္ဒဿံင္ဍဳင္ဟံသာဝတ႘ နဴကႝုသှာံ-၁၄၇၂- ဒႝုကႝုစိုပ္ သှာံ-၁၄၉၂-ေအဒ႘ဂွ္ ကဿိန္ဍဳင္ဟံသာဝတ႘ ဒွ္အေထာတ္ေကှာတ္ ကၧံင္သၜဳင္အိုတ္မဒွ္ရ။ ပႜဲသှာံ-၁၅၅၁-ေအဒ႘ သဿိင္ဗဿာထေဗန္ယွဳဲထ႘ ဗၲဳိက္ဇှးေကတ္ဍဳင္မန္ပၜန္တုဲ ဂကူမန္
တံ ဒးမံင္ကၜဳင္သဿဝ္တဲဗဿာ မြဲဝါပၜန္ရ။  ပႜဲသှာံ-၁၇၄၀-ေအဒ႘  လက္ထက္ဨကရာဇ္မန္ဗညာဒလ မန္တံဂြံဗၜးၐး နဴကႝုသဿိင္ဗဿာရ။ ပႜဲလက္ထက္သဿိင္ဗညာဒလဂွ္ မန္တံသီုပိုင္ၿပ႘လဝ္ဍဳင္ဗကာံ ကာလမြဲလစုတ္ကီုရ။ စိုပ္သကၠရာဇ္-၁၇၅၇-ေအဒ႘ အံင္ေဇယ် ဗၲဳိက္ဇှးေကတ္ကဿိန္ဍဳင္မန္ပၜန္တုဲ ဂကူမန္တံ နန္လီုဍဳင္ေကၜံဒႝုကႝုကာလလဿဳဟ္ရ။

လိက္ပတ္ကႝုေယန္သှာင္ -

အတိုင္မဆႝုကၜဳင္ဗြဲလၲဴေတံရ မန္တံပၲန္ဍဳင္သုဝဏၰဘုံတုဲ ဆက္ေဆန္ကၜဳင္လဝ္ကႝု ေကာန္ဗှိက္ဂလာဂမၜဳိင္တုဲ အခိုက္ကှာ
ေယန္ သှာင္ဂလာဂမၜဳိင္ ၾသဇာေဇှာ္တဵ လၲဴအခိုက္ကှာေယန္သှာင္မန္ဗြဲမေလာန္ရ။ လိက္ပတ္မန္ဂွ္ ခ်ဴေကွ္လဝ္ကႝုမအကၡရ္ ပလႅဝ မကၜဳင္နဴဍဳင္ဂလာအိႏၵိယ ဒကုတ္သၜဳင္က်ာရ။ တင္ဗြဲေတဿင္အိုတ္မြဲသာ္ မၵးစဿတ္သမၲီေထက္ ပႜဲဝင္အာယွ ဒကုတ္ ဗဿံက္သဿဝ္က်ာဂွ္ သာသနာဗုဒၶဘာသာ ဂြံစိုပ္ကၜဳင္ေဒသအာယွ ဒကုတ္ဗဿံက္သၜဳင္က်ာဂွ္ ဟိုတ္နဴကႝုဂကူမန္တံ မဒွ္ရ။ က်ာ္ႀတဲ တၜ႘မှဳံကႝုပိုန္ ကလိဂြံ သဗၺညဳတညာဏ္တုဲ ျခာဟြံလံ ေကာန္ဗှိက္မန္ၐါ ေကာကႝုေဒံ ဂြံဓါတ္ေသာ္နဴကႝုက်ာ္ႀတဲတၜ႘မှဳံကႝုပိုန္တုဲ ေကတ္ဖ်ဵနင္ဍဳင္မန္၊ ဒက္ပၲန္က်ာ္ေစတ႘ေဇှာ္မြဲဇကုတုဲ ဌာပနာသၜဳိင္စုတ္လဝ္ဓါတ္ေသာ္က်ာ္ႀတဲ အပႜဲက်ာ္ေစတ႘ဝြံရ။ က်ာ္ေစတ႘
ဝြံ ဒွ္က်ာ္လၢဳင္ရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ ဂကူမန္ပ႙ု ယႝုဒုင္ေ႐ွ္ေသွ္ရဵဂဵေကတ္ ဗုဒၶဘာသာ နဴကႝုဝင္ဗုဒၶဘာသာ တံအာဒိေတံရဂွ္ ဟီုသၢးမာန္ရ။

ပႜဲရာဇာဝင္ဟီုသၢးလဝ္ဂွ္ အပႜဲေဒသဝြံ စႝုကႝုကာလ ဗြဝ္ကၜံ-၁၄-ကႝု ဗြဝ္ကၜံ-၁၅-ေအဒ႘ ဂကူမန္တံ ဒွ္လဿိဟ္ဂၜဳိင္အိုတ္တုဲ အခိုက္
ကှာ ေယန္သှာင္မန္ပ႙ု ျပးတိတ္အာဒႝုကႝုဍဳင္ေသံ၊ ဍဳင္လဵ ေကုာံ ဍဳင္ကာမ္ပူခ်ာတံရ။ ကေပါတ္ေႀတံၾတဟ္မန္ဂမၜဳိင္ ေသွ္ၐက္
ဒဿံင္ ေခတ္ဟရိဘုၪၨဂွ္ ဂြံဆႝုေကတ္ကရပ္ဍဳင္ဗ႘ယာန္ေတ်န္ (Vientiane)ရ။ ဗြဲစဿတ္ဂွ္ ကဿိန္ဍဳင္ဒြါရဝတ႘ ေကုာံ ကဿိန္ဍဳင္ဟရိဘုၪၨဂွ္ ဆက္စပ္ကႝုဂကူမန္တံရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ ဂကူမန္တံေကတ္နင္ အခိုက္ကှာေယန္သှာင္ဂလာ အပႜဲေဒသဏံ ကိုပ္ကၜာအိုတ္ရ။

မန္တံစခ်ဴေကွ္ကၜဳင္လိက္ ပႜဲဗြဝ္ကၜံ-၅-ေအဒ႘ရ။ ခမ႘သင္မန္ မွာေထရ္ဗုဒၶေဃာသ ကႛအာစိုပ္တၠံသိင္ဃႝု ဍဳင္သ႘ရိလကၤာတုဲ ကၜာဲ ေစၜာံနင္ပိဋကတ္ကုဘာသာမန္ရ။ ကာလသဿိင္ဗဿာအနဝ္ရထာ ဇှးေကတ္ဍဳင္မန္ သုဝဏၰဘုံ ပႜဲသှာံ-၁၀၅၇-ဂွ္ လိက္ပတ္မန္၊ အခိုက္ကှာေယန္သှာင္မန္ ေဖါအ္ေျဗဝ္ဒဿံင္ေဇှာ္ကႝုျဇဟတ္ရဂွ္ တီကၜးဒဿံင္ရ။ မုဟိုတ္ေရာမၢး ဗဿာတံဇှးေကတ္ဍဳင္မန္တုဲ ေဍံတံ သီေကတ္ဏာ ပိဋကတ္မခ်ဴဆာဲလဝ္ကႝု မအကၡရန္မန္ရ။ လက္ထက္ဗကာံေတံ ဗဿာတံစကာသုင္ေစာဲကၜဳင္ မအကၡရ္လိက္မန္ ကႝုလိက္ပတ္မန္ရ။ လိက္တဿံမ်ေစတ႘ လိက္တဿံဂၜဳိက္ဂၜာဲဂြံပႜဲဍဳင္ဗဿာကိုပ္ကၜာအိုတ္ဂွ္ ဒွ္သက္သ႘ရ။ လိက္တဿံမ်ေစတ႘ဝြံ ခ်ဴပုတ္လဝ္ လက္ထက္ဗကာံတုဲ ခ်ဴပုတ္လဝ္ကႝုဘာသာပန္သာ္ မတြံဂး ပါဠိ၊ မန္၊ ပ်ဴ ေကုာံ ဗဿာတံရ။ ဒႝုကႝုစိုပ္လက္ထက္သဿိင္က်ာန္ေယတ္ လိက္ပတ္မန္ကႝုေယန္သှာင္မန္ ရာင္ဆာဲလ်းတဿးဒဿံင္ ပႜဲဍဳင္ဗကာံရ။ က်ာ္ေစတ႘၊ ဘုတ္ဘာမသိုင္ခှံလဝ္ ဗီုျပင္ဗိသုကာအခိုက္
ကှာ မန္ ဂၜဳိင္ကႝုကၜံတံဂွ္ ဒွ္သက္သ႘ခိုဟ္ဟ္ရ။ လိက္တဿံမန္ဂမၜဳိင္ ဂၜဳိင္ကႝုဂေတွ္တံ သဿိင္က်ာန္ေယတ္ ခ်ဴပုတ္တႝုပတဵကၜဳင္လဝ္ ပႜဲကဿိန္ ဍဳင္ရ။ ရန္တဿံေသၢာံေသၜံေသၜာန္ဂကူမန္တံတုဲ သဿိင္က်ာန္ေယတ္ဂွ္ စေရင္စ ဆက္တဲကႝုေကာန္ဝုတ္ညးမြဲ ကု ေကာန္ သဿိင္သဿတ္ မန္မြဲဇကုတဲု၊ ေကာန္ဗၜာဲမကၲဳႝဒွ္နဴဂွ္ဝြံ ဗြဲႀကဵဒုင္ေကတ္အာဲကဿာဲနန္ ဒွ္ဨကရာဇ္ကဿိန္ဍဳင္ဗဿာရ။ ဨကရာဇ္ဝြံ ျပာကတ္ ပႜဲရာဇာဝင္ အလံင္ေသဝ္တူ (အေလာင္းစည္သူ) မဒွ္ရ။ လက္ထက္အလံင္ေသဝ္တူ ဗဿာတံေထင္ဒက္လဝ္ဂကူမန္တံ သဗၺ အလုံအိုႆီုရ။ အလံင္ေသဝ္တူ စုတိစဵအာတုဲ ဗြဲႀကဵဂွ္ ဗဿာတံအုပ္ဓလီုငၛိတ္ေထာံဂကူမန္တံ ဍဳိက္က္ေပင္င္တုဲ လိက္ပတ္မန္ တံေလဝ္ ဒးဒုင္ ပႜဳႝပႜဳိက္ကႝုဂကူဗဿာတံ ေဇှာ္ကႝုျဇဟတ္ရ။ အခိင္ကာလ သဿိင္ဓမၼေစတ႘ အုပ္ဓုပ္ပၠင္ရင္ဍဳင္ဟံသာဝတ႘ဗေဂါ ပႜဲဗြဝ္ကၜံ-၁၆-ေအဒ႘ဂွ္ လိက္ပတ္မန္ပ်းတဿးဒဿံင္ အေထာတ္အေကှာတ္အိုတ္တုဲ သာသနာတၜ႘မှဳံကႝုပိုန္က်ာ္ႀတဲပ႙ုေလဝ္ ေဇှာ္ ေမာဝ္ေဖါအ္ေျဗဝ္ဒဿံင္ပႜဲ ဍဳင္မန္ရ။ စိုပ္လက္ထက္အလံင္ဖယ်ာ (အံင္ေဇယ်) ပႜဲဗြဝ္ကၜံ-၁၈-ေအဒ႘ဂွ္ ဂကူမန္တံ ဒးဒုင္ပႜဳႝပႜဳိက္ ေဇှာ္ကႝုျဇဟတ္တုဲ လိက္ပတ္ မန္တံေလဝ္ ဒးဒုင္ပလီုပလာ္ ဗြဲမသၠာတ္ျမဟ္ရ။ လိက္ျပကိုဟ္မန္ကႝု လိက္ပိဋကတ္မန္ဂမၜဳိင္ ဗဿာတံစံင္ေထာံတဿာဂလိုင္ရ။ လိက္တဿံမန္တဿာဂလိုင္ ဗဿာတံၐုင္ထၠးထေလက္ေထာံတုဲ အၥာေကှဟ္မန္၊ တၜပညာမန္၊ သီုကႝု ခမ႘သင္မန္ဂမၜဳိင္ ဗဿာတံပ်ဲပ်ာံ ဒး သၸကာဂစိုတ္တဿာဂလိုင္ရ။ ညးဍဳင္ကြာန္မဟီုအေရဝ္မန္တံဂွ္ ဗဿာတံသၸပေရံတုဲ စကာကႝုဟီု အေရဝ္ဗဿာဗဗြဲအဓမၼရ။

လြ႘ပရာမင္မြဲေယန္သှာင္ကုႝလိက္ပတ္

အၥာဝင္ဗဿာတံ သမၲီလဝ္ဗြဲဗဂၜဳိင္ဂွ္ ဍဳင္ဗဿာဂြံလဝ္ဓရ္ည႘သာ ပံင္ေကာံလဝ္ပိဝါမဒွ္ရ၊ ပိဝါဂွ္ဝြံ ကိုပ္ကၜာဒွ္လက္ထက္အနဝ္ရထာ၊ အဝါဒုတိယဂွ္ ဒွ္လက္ထက္ဘုရင္ေနာင္တုဲ အဝါလကၠရဵ အိုတ္ဂွ္ ဒွ္လက္ထက္အံင္ေဇယ်မဒွ္ရ။ ဆဂးဓရ္ညီသာဏံဝြံ ကလိဂြံ လဝ္နကုႝနဲ ညးမြဲကုညးမြဲ တုပ္စိုတ္သဿဟ္န္ညးသကံတုဲ ဂြံလဝ္ဟြံေသင္ရဂွ္ ညးမြဲေလဝ္ဟြံပသတိရ။ ဗဿာတံဗတိုက္ဇှးေကတ္
လဝ္ တိဍာ္ညးတှဟ္တုဲ ပႜဳႝပႜဳိက္တးပဲါေထာံ ညးမက်ဍဳင္တံ မပၲံအေခါင္အရာပေရင္မှိဟ္၊ အေခါင္အရာပေရင္ဍဳင္ကြာန္၊ အေခါင္အရာေယန္သှာင္ အလုံအႆုီရ။

အနဝ္ရထာဂွ္ ၐိုန္ရတဿာတ္ဗဒုႝလဝ္ဂကူမန္တံ အေခါင္အရာပေရင္ဍဳင္ကြာန္ကုီေလဝ္ ဟိုတ္နဴညးကုႝလဝ္ အေခါင္အရာလိက္ ပတ္ေယန္သှာင္တုဲ ညးစြံလဝ္စိုတ္ဓါတ္ ဆာန္ဍဴၫွာ ဒည လၲဴဂကူမန္တံညိညၿဇဳိင္သာ ႏြံဒဿံင္ကုီဟုီသၢးစမာန္ရ။ သဿိင္က်ာန္ ေယတ္ေလဝ္ တုပ္သဿဟ္ကုႝအနဝ္ရထာကုီရ။ စိုပ္ကာလဘုရင္ေနာင္ဇှးဂြံ တိဍာ္မန္တံပၜန္ဂွ္ ညးကုႝလဝ္အေခါင္အဝုႝကုႝဂကူမန္
တံ ဒှာဲကဆံင္သၜဳင္သၜဳင္ မပၲံကုႝဒွ္ဝန္ေဇှာ္ ေကုာံ သကိုပ္ဍဳင္ပႜဲရးေဒသမန္တံတုဲ အေခါင္အရာေသၢာံသၜဳင္ပၲဳိန္ လိက္ပတ္ေယန္ သှာင္တံေလဝ္ ညးကုႝလဝ္ဍဳိက္ဍဳိက္ေပင္ေပင္ရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ သဿိင္ဘုရင္ေနာင္ေလဝ္ စိုတ္ဆာန္ဍဴၫွာဒည လၲဴဂကူမန္တံႏြံကုီ ဟုီသၢးစမာန္ရ။ စိုပ္ကာလအံင္ေဇယ် ပိုင္ၿပ႘ဂြံဍဳင္မန္ဂွ္ ဂကူမန္တဒးဒုင္ပႜဳႝပႜဳိက္ေဇှာ္ကုႝျဇဟတ္ရ။ အေခါင္အရာပေရင္ဍဳင္ကြာန္၊ အေခါင္အရာပရေရင္မှိဟ္၊ အေခါင္အရာလိက္ပတ္ေယန္သှာင္ အလုံအိုႆုီတံဂွ္ အံင္ေဇယ်တဿာတ္ပဒုႝလဝ္ဖအိုတ္ရ။ ဂကူမန္ဂမၜဳိင္ သုီခမ႘သင္တံ ဒးပကာဂစိုတ္ရ။ လိက္ပတ္မန္တံေလဝ္ ေဍံတံစံင္ပလုီေထာံဖအိုတ္တုဲ ညးဍဳင္ကြာန္တံေလဝ္ ေသၢာံဟုီေရဝ္မန္ အေခါင္အရာဟြံမြဲရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ ဇေရင္ဂကူမန္တံ အံင္ေဇယ်ဂွ္ ဒွ္မှိဟ္ၾကံၾကအိုတ္၊ ကႜဳိပ္သၠဳိပ္ပႜဳႝပႜဳိက္ဂကူမန္ တံဂၜဳိင္အိုတ္ ရဵသာ္ဝြံစဿတ္သမၲီလဝ္ပႜဲဝင္ရ။

မူဝါဒအံင္ေဇယ် ေသၢာံပိုက္ေကၜံေထာံသှ နဴကုႝရိုဟ္ကှက္ဂွ္ ဇီုလပိုက္ကုလိက္ပတ္ေယန္သှာင္မန္ သၠာတ္တ္ျမဟ္ဟ္ရ။ ကာလ ဂကူမန္ပ႙ုစိုပ္အာသဿဝ္တဲအံင္ေဇယ်တုဲ ဂကူဗဿတံ ေဂၜာဲေစွ္ကၜဳင္မံင္ ပႜဲတိဍာ္မန္တုဲ ဌာန္ဒတန္မန္၊ ရးေဒသမန္အလုံအိုႆုီတံဂွ္ ေပင္အာကုႝဂကူဗဿာတံအိုတ္ရ။ ဍဳင္ကြာန္ဂမၜဳိင္ မန္တံမံင္ကၜဳင္လဝ္ အဆက္က္အခိင္ကၜာေတံ၊ ဗုီဗုီဍဳင္ဗေဂါ၊ ဍဳင္ဖာသိမ္
(ပုသိမ္)၊ ဍဳင္သဓုီတံဂွ္ ဂကူဗဿာတံစိုပ္ကၜဳင္ေဖ်ံသၨဳိင္တုဲ ဗၜဳိက္ေစွ္အာသဿဝ္ဂကူဗဿာတံအိုတ္ရ။ အံင္ေဇယ်ဂွ္ ရပ္လဝ္ဝါဒပှာန္တုဲ စကာဂကူမန္တံပႜဲေပဲါပှာန္ နနဲအဓမၼရ။ တဿာတ္ဗဒုႝဟုီအေရဝ္မန္တုဲ လိက္ျပကိုဟ္မခ်ဳခှံလဝ္ကုႝလိက္မန္တံဂွ္ေလဝ္ စံင္ေကၜံ ေထာံတဿာဂလိုင္ရ။ တၜပညာမန္ဂမၜဳိင္ေလဝ္ ဒးဒုင္ပ်ဲပ်ာံဒးဒုင္ဂစိုတ္ေထာံရ။ ဟိုတ္ဒွ္သာ္ဂွ္ရ ဂကူမန္တံဂမၜဳိင္ ဟြံဂံင္မံင္ပႜဲဒှာဲ ဌာန္ဇကုအိုတ္တုဲ သၵးၿဂိပ္ဒဵေထာံ လၸာ္သၜဳင္က်ာေတံပၜန္ရ။

အကၜာအံင္ေဇယ် ဂြံဇှးေကတ္ဍဳင္မန္ပႜဲသှာံ (၁၇၅၃) ေအဒ႘ဂွ္ ပႜဲခရိုင္ဖာသိမ္ ဂကူဗဿာတံ မြဲတၜဟြံမြဲဏီ ဂြံဆုႝေကတ္ပႜဲဝင္သာ္ဝြံရ။ စရင္လဿိဟ္မှိဟ္အလုႝအသ႘ေအန္ဂလိက္တံ ေကၜာန္ဗဒွ္လဝ္ပႜဲသှာံ (၁၉၁၅) ဟုီဂးလဝ္ဂွ္ ကာလအံင္ေဇယ်ဇှးဂြံဍဳင္မန္တုဲမွ
မြဲသှာံ တုဲမြဲသှာံ လဿိဟ္မှိဟ္ဂကူမန္ ေအာန္ေစွ္အာပႜဲခရိုင္ဖာသိမ္မဒွ္ရ။ စရင္လဿိဟ္မှိဟ္ဝြံ ဒွ္စရင္မှိဟ္ကုိပ္ကၜာ အိုတ္ပႜဲဍဳင္ဗဿာရ။
ပႜဲစရင္ဟုီလဝ္ပၜန္ဂွ္ ပႜဲခရိုင္ဟသာၤရ၊ လဿဳဟ္မပါလုပ္ပႜဲခရိုင္ဖာသိမ္ဂွ္ မှိဟ္ဂမၜဳိင္ဗြဲမဂၜဳိင္ၿပံင္ဆုဲေစွ္ကၜဳင္ ႏူရးဗဿာဒကုတ္လၸာ္လၲဴ ပႜဲအခိင္ကာလ (၁၈၇၇-၇၅) မဒွ္ရ။ ပႜဲသှာံ(၁၈၅၂) ဂွ္ အဂၤလိက္တံ ပိုင္ၿပ႘ဂြံဍဳင္ဗဿာတုဲ လဿိဟ္ဂကူမန္တံ ၿဂိပ္ဒဵအာနဴခရိုင္ကုႝ
လဿိဟ္ ဂကူဗဿာတံၿပံင္ဆုဲေစွ္ကၜဳင္ ဇေရင္ခရိုင္ဂၜဳိင္တိုန္ရ။ စရင္ဗြဲသဿဝ္ေတံဝြံ ဒွ္စရင္မထၞးပ်းလဝ္ လဿိဟ္ဂကူမန္တံ ၿဂိပ္ဒဵနဴခရိုင္ ေကုာံ လဿိဟ္ဂကူဗဿာတံ ၿပံင္ဆုဲေစွ္ကၜဳင္ဇေရင္ခရိုင္ ပႜဲသှာံ (၁၈၆၇-၇၆) မဒွ္ရ။

ဒဒွ္ပြမၿဂိပ္ဒဵအာ ေကုာံ ၿပံင္ဆုဲကၜဳင္တံဂွ္ ဒွ္တင္အဓိက လဿိဟ္ဂကူမန္တံ ဂြံေအာန္ေစွ္အာ ပႜဲရးေဒသ ခရိုင္ဖာသိမ္မဒွ္ရ။ ပႜဲ
လိက္ Burma Gazetteer Henzada Dsitrict ဟုီဂးလဝ္ဂွ္ အတိုင္စရင္မှိဟ္ပႜဲသှာံ (၁၉၀၁) လဿိဟ္မှိဟ္ဂကူမန္ပႜဲရးေဒသဝြံ
ႏြံဆ(၁၄၆၃)တၜတုဲ၊ သှာံလကၠရဵဂွ္ ေအာန္ယုတ္ေစွ္အာ (၁၂၂၄) တၜရ။ ေပှာဝ္ကုႝ ( ၁၂၂၄)တၜပၜန္ (၃၉၉)တၜ ဟုီအေရဝ္မန္မာန္ တုဲ ညးမေလပ္လိက္မန္တံဂွ္ ႏြံဆအယာံမာတ္ (၅၀)တၜဟြံေပင္ရ၊ သၢးလဝ္သာ္ဝြံရ။

ပႜဲခရိုင္ေဒသတှဟ္တှဟ္တံေလဝ္ လဿိဟ္ဂကူမန္ ညးမဟုီအေရဝ္မန္တံ ဂြံဆုတ္ယုတ္ေအာန္ေစွ္အာဂွ္ ဒဿာနဴ ဟိုတ္မဟုီသၢးလဝ္ ဗြဲလၲဴေတံရ။ ပႜဲေဒသဍဳင္ေၾသင္၊  အခိင္လဿဳဟ္ လုပ္ပါပႜဲခရိုင္လၢဳင္ဂွ္ မန္တံပၜန္ဂတးသဿိင္ဗဿာတံပန္ဝါ ပႜဲသှာံ (၁၇၇၂၊ ၁၇၉၁၊
၁၈၁၄ ေကုာံ ၁၈၂၄) ဗြဲေလဿင္င္တုဲ၊ ဟိုတ္ဖုႝေဍံဂွ္ မန္တံဒးဒုင္ဂစိုတ္ ဂၜဳိင္ကုႝလဿိဟ္၊ ဒးၿဂိပ္ဒဵေထာံဂၜဳိင္ကုႝလဿိဟ္တုဲ၊ ဂကူဗဿာဂၜဳိင္
မဂၜဳိင္ တံ ေဂၜာဲေစွ္ကၜဳင္မံင္ပႜဲဌာန္ေဒသမန္တံရ။

ဗေဂါဂွ္ ဒွ္ကဿိန္ဍဳင္မန္ဟံသာဝတ႘ မှဳံကၜဳင္ကုႝနန္ထဝ္တုဲ မြဲအခိင္ေတံ ေပင္ဒဿံင္ကုႝဂကူမန္ ဒုႝကုႝစိုပ္အခိင္ အံင္ေဇယ်ဇှးေကတ္ရ။ အံင္ေဇယ်ဇှးဂြံေကတ္တုဲ အေရဝ္မန္ဂွ္ ေကၜံအာနဴကုႝေဒသဝြံရ။ လက္ထက္သဿိင္ဗဿာ တၜညးစိင္ဗၲာင္(ဆင္ျဖဴရွင္) ပႜဲသှာံ  (၁၇၆၃-၇၅)ဂွ္ ဂကူမန္ဂမၜဳိင္ ဂၜဳိင္ကုႝလဿိဟ္ဒးၿဂိပ္ဒဵအာဍဳင္ေသံတုဲ လဿိဟ္မှိဟ္ဂကူမန္တံ ဆုတ္ယုတ္ေစွ္အာပၜန္ရ။ ဗဿာတံပိုင္ၿပ႘ဂြံဍဳင္မန္ (၁၅၀) သှာံေလာန္အာတုဲပႜဲသှာံ (၁၉၁၁) ပႜဲရးေဒသဗေဂါ လိဿဟ္ဂကူမန္တံႏြံကၜဳင္ ( ၄၈၈၀၉) တၜတုဲ၊ အခိင္ဂွ္ လဿိဟ္ဂကူဗဿာတံႏြံ ၂၇၇၅၆ တၜမဒွ္ရ။

ဍဳင္သဓုီေလဝ္ ဒွ္ကၜဳင္လဝ္ကဿိန္ဍဳင္မန္ သုဝဏၰဘုံ မှဳံကၜဳင္လဝ္နကုႝနန္ထဝ္တုဲ မဒွ္ဒှာဲဗဟုႝဂကူမန္တံရ။ လဿဳဟ္ဝြံ ဂကူဗဿာတံ ေပင္ထာတ္ဒဿံင္တုဲ ပႜဲဍဳင္သဓုီကုႝ ကြာန္ဗၵာဲဗၵာဲဍဳင္သဓုီကုီ ဂြံဂၜာဲဆုႝညးမဟီုအေရဝ္မန္ေလပ္ဆမြဲတၜကုီဂွ္ ဝါတ္ဂါတ္ေကြံေကြံရ။ ဂကူဗဿာ မမံင္ဒဿံင္ပႜဲေဒသဝြံ ဗြဲမဂၜဳိင္ၿပံင္ဆုဲကၜဳင္ စိုပ္ကာလအံင္ေဇယ်ဗတိုက္ဇှးေကတ္တုဲမွ စိုပ္ကၜဳင္အိုတ္မဒွ္ရ၊ အံင္ေဇယ်
ဇှးဂြံတုဲ စုႝကုႝ စိုပ္သှာံ (၁၉၂၁)ပႜဲေဒသဝြံ လဿိဟ္ဂကူမန္တံ ႏြံတဿာဂလိုင္ဏီရ။ သဿဝ္ေတံဝြံ ထၞးလဝ္လဿိဟ္မှိဟ္ ဂကူမန္ ေကုာံ ဂကူဗဿာ မှဳံေဒသသဓုီ ပႜဲသှာံ (၁၉၀၁၊ ၁၉၁၁ ေကုာံ ၁၉၂၁)မဒွ္ရ။