လိက္ပေရင္ ပတုိန္ထၞးလဝ္ ပႜဲသဘင္သ႘ကၜ႘ဝင္မန္

ဒံက္တာ မာံေကာရတ္ / မာတ္ခ်္ ၂၆ ၊ ၂၀၀၈

ပႜဲခ႐ုိင္မတ္မလုီ မပါလုပ္ပြဳိင္ဍဳင္ ၆ ဍဳင္ မတြံဂး ဍဳင္မတ္မလုီ၊ ဍဳင္ၐါသြာင္၊ ဍဳင္မုဟ္ဍဳင္၊ ဍဳင္ျဇပ္ဗု၊ ဍဳင္ေရ၀္ ေကုာံ ဍဳင္က်ာ္ ျမဟ္တံဂွ္ ဒှာဲလဿိဟ္မှိဟ္ဂကူမန္တံ ဂၜဳိင္အုိတ္မဒွ္ရ။ ဗြဲစဿတ္ဂွ္ ဂကူမန္တံ ေသၢာံေကာံဒဿံင္ဒှာဲဏံတံဂွ္ မန္ပု႙သၵးတင္ဂုဏ္ကုႝ ဂကူေအန္ဂလိက္တံ ေဇှာ္ကုႝျဇဟတ္ရ။ မုဟုိတ္ေရာ ဂကူေအန္ဂလိက္တံ ကုႝလ၀္အေခါင္ကုႝဂကူမန္ ညးမၿဂိပ္ဒဵကၜဳင္ႏူကုႝ ရးေဒသမန္တှဟ္ဟ္ မတြံဂး ရးဖာသိမ္၊ ရးလၢဳင္၊ ရးဗေဂါ ေကုာံ ရးသဓုီတံရ။ ပႜဲရးေဒသတံ၀ြံ သဿိင္ဂကူဗဿာတံ ပႜဳႝပႜဳိက္ဂကူမန္တံ ဗြဲမေလာန္တုဲ မန္တံ ဒးၿဂိပ္ဒဵတိတ္ကၜဳင္အုိတ္ရ။ ကာလေအန္ဂလိက္တံ ပုိင္ၿပ႘ဂြံ ရးဗဿာဒကုတ္သဿ၀္တုဲ မန္တံ မှဳံရးေဒသ တှဟ္ဟ္တံဂွ္ ၿဂိပ္ဒဵကၜဳင္ရးမတ္မလုီ ေအန္ဂလိက္တံ စုႝဒှာလ၀္ကုႝဂကူမန္တံ ဂြံဗၜးႏူဘဲအႏၲရာဲ သဿိင္ဗဿာတံရ။  စရင္လဿိဟ္ မှိဟ္မေကၜာန္ဗဒွ္လ၀္ပႜဲသှာံ ၁၉၂၁ ဟုီသၢးလ၀္ဂွ္ ပႜဲသှာံ၀ြံ လဿိဟ္မှိဟ္ဂကူမန္တံႏြံကၜဳင္ ၁၈၆၆၆၈ တၜတုဲ စုိပ္သှာံ ၁၉၃၁ ဂွ္ ညးတံဆိင္ဆေကတ္ လဿိဟ္မှိဟ္ဂကူမန္တံဂၜဳိင္တုိန္ ၂၅၀၀၀၀ မဒွ္ရ။  ကာလဍဳင္ဗဿာ ဂြံဗၜးၐးႏူေအန္ဂလိက္တံတုဲ စရင္လဿိဟ္ မှိဟ္ဂကူမန္တံ ဆလံမွေလ၀္ဟဿဲကၜဳင္ ခ်ဳိတ္တ္ပၜဳိတ္တ္ရ။ စရင္သဿိင္ဗဿာတံမေကၜာန္လ၀္ အခိင္ဂြံဗၜးၐးတုဲဂွ္ ဟုိတ္ႏူဟလုိင္လ၀္ လဿိဟ္ဂကူဗဿာဂၜဳိင္ေလာန္အာတုဲ တးပဲါလ၀္ေကာန္ဍဳင္အရင္ဂမၜဳိင္ရ။ ဟုိတ္ဂွ္ရ စရင္လဿိဟ္မှိဟ္သဿိင္ဗဿာတံ မေကၜာန္လ၀္တံဂွ္ ပေတွ္စဟြံဂြံရဂွ္ တၜပညာတံဟုီ သၢးလ၀္သာ္၀ြံရ။ ကာလေကာန္ဍဳင္အရင္တံ အာတ္မိက္တြဳႝရး ဇကုဇကုတံဂွ္ ကႜဳိပ္သကုိပ္မန္ တံေလ၀္ အာတ္မိက္ဂြံဂြံတြဳႝရးမန္ကုီရ။ ဂြံဗေပင္အဂၤတြဳႝရးမြဲ ကာလညးတံဂၜဳိက္ဂၜာဲ လဿိဟ္မှိဟ္ေကာန္ဂကူမန္တံဂွ္ ညးတံဂၜာဲ ဂြံစရင္ သဿိင္ေအန္ဂလိက္တံမေကၜာန္လ၀္ အကၜာဍဳင္ဗဿာဟဂြံဗၜးၐးေတံရ အတုိင္စရင္တံ၀ြံ အၾကာ သှာံ ၁၈၇၇ ကုႝ သှာံ ၁၉၃၁ လဿိဟ္မှိဟ္ဂကူမန္တံ ဂၜဳိင္တုိန္တဿာဂလုိင္သၢးလ၀္ရ။  ပႜဲသှာံ ၁၈၇၇ ဂကူမန္ႏြံ ၄၉၇၇ တၜ၊  ပႜဲသှာံ ၁၉၀၁ လဿိဟ္ဂၜဳိင္တုိန္ ၇၄၇၄ တၜမဒွ္ရ။  ပႜဲသှာံ ၁၉၁၁ ဂကူမန္ႏြံ ၅၀၄၁ တၜတုဲ  စုိပ္သှာံ ၁၉၃၁ ဂွ္ လဿိဟ္ဒွ္အာ ၁၈၇၆၃ တၜမဒွ္ရ  ရံင္အာစရင္လဿိဟ္မှိဟ္တံ
၀ြံတုဲ ႏူကုႝကာလ ဍဳင္ဗဿာဂြံဗၜးၐးတုဲ စုႝကုႝစုိပ္ကာလ အလုႝအသ႘ဥဴေနေ၀န္ ဖန္ဖက္ကုႝတြဳႝရးမန္ ပႜဲသှာံ ၁၉၇၄ ဂွ္ စရင္လဿိဟ္မှိဟ္ ေကာန္ဂကူမန္ ဟဿဲကၜဳင္ခ်ဳိတ္တ္ပၜဳိတ္တ္ရဂွ္ ပု႙တီေကတ္မာန္ရ။ စရင္ညးတံ မဂၜဳိက္ဂၜာဲ ဂြံလ၀္ႏူကုႝလက္ထက္ ေအန္ဂလိက္ေတံ ပၜန္ဂွ္ေလ၀္ စရင္ေကာန္ဂကူမန္မှဳံ ပႜဲအလုံမြဲရးေဒသမန္ဖအုိတ္ ဟြံေသင္ပၜန္ရ။

တင္ေသၢာံဒွ္ေသၜဟ္ပဿာဟဿဲမြဲသာ္ဂွ္ ဍဳင္ဗဿာဂြံဗၜးၐးတုဲ လဿိဟ္မှိဟ္ဂကူမန္တံ ဂၜဳိင္တုိန္တဿာဂလုိင္ဂွ္ ဟုီသၢးမာန္ရ။ ပႜဲသှာံ ၁၉၈၃ လဿိဟ္ မှိဟ္ေကာန္ဂကူမန္ ႏြံပႜဲဍဳင္ဗဿာ ၈၃၅၀၀၀ တုဲ ပႜဲဍဳင္ေသံ ႏြံအၾကာ ၇၀၀၀၀ ကုႝ ၁၀၀၀၀၀ မဒွ္ရ။ စရင္မဆိင္ဆေကတ္လ၀္ ဟြံလံလဏီဂွ္ ပႜဲဍဳင္ဗဿာသဿးသဿး ဂကူမန္ႏြံ ၁.၃ လာန္ သၢးလ၀္ရ ယ၀္ရ စရင္၀ြံဒွ္ဍာံမၢး စႏူကုႝသှာံ ၁၉၃၀ ေတံ လဿိဟ္မှိဟ္ဂကူမန္ တံ ဂၜဳိင္တုိန္ၾကပ္ၐါဆ ဟုီသၢးစမာန္ရ။  လိက္သုေတသနဂမၜဳိင္ မထၐးပ်းလ၀္လဿိဟ္မှိဟ္ ေကာန္ဂကူမန္တံ ဗုီျပင္နာနာသာ္ကုီ ေလ၀္ စရင္လုႝဒွ္ဍာံေရာဂွ္ မြဲေလ၀္ပေတွ္စဟြံဂြံရ။ စရင္မြဲသာ္ မေကၜာန္ဗဒွ္လ၀္ႏူဂေကာံ ညးဟြံဒွ္စှးဍဳင္ Unrepresented Nations and People Organisation (UNPO) ပႜဲသှာံ ၁၉၉၆ ဟုီသၢးလ၀္ဂွ္ ဂကူမန္ႏြံ ၄ လာန္ဒွ္မာန္တုဲ ေပှာ၀္ကုႝ ၄ လာန္ဂွ္ပၜန္ ၈၀၀၀၀၀ ဂွ္ ဒုင္ေကတ္ဒွ္မန္ေဇတ္တ္တုဲ မင္မြဲထိင္ဒက္လ၀္ အေရ၀္ဘာသာကုႝ ေယန္သှာင္မန္ရ။  ပႜဲျပကုိဟ္ Wikipedia Encyclopedia ထၞးပ်းလ၀္ပၜန္ဂွ္ ဂကူမန္ႏြံပႜဲဍဳင္ဗဿာ ၈ လာန္တုဲ ပႜဲဍဳင္ေသံ ႏြံ ၁၁၄၅၀၀ မဒွ္ရ။  တုဲပၜန္ စရင္ဂေကာံကံင္သ႘ ေကာန္ဂကူမန္ (National Council of Mon, Mon Information Service) သၢးလ၀္ပၜန္ဂွ္ အခိင္လဿဳဟ္ ဂကူမန္ႏြံ အလုံဂၜးက၀္ ဒးဆိင္ဆေကတ္ၐုိတ္ ၈ လာန္မဒွ္ရ။  ဒံက္တာနာဲပါန္လွ ဟုီသၢးလ၀္ပႜဲလိက္ညးမှဳံယဿဳ An Introduction to Mon Language ဂွ္ ပႜဲဍဳင္ဗဿာ ေကာန္ဂကူမန္ မဒုင္ေကတ္လ၀္ယဿဳမန္၊ ဟုီအေရ၀္မန္ ေလပ္ကုီဒွ္၊ ဟြံေလပ္ကုီဒွ္တံဂွ္ မြဲလာန္ဟြံေပင္ပုဟ္ညးသၢးရ။  အတုိင္အလုႝအသ႘ဗဿာ မလေလာင္ၾတးလ၀္ဂွ္ ေပှာ၀္ကုႝလဿိဟ္မှိဟ္ မှဳံအလုံမြဲဍဳင္ဗဿာ ၅၀ လာန္ဂွ္ ဂကူမန္တံ ႏြံၐုိတ္ ၂ ကႜဳိပ္ကၜံသၢး လ၀္တုဲ ဂလာန္ ဒံက္တာ နာဲပါန္လွဂွ္ ဆိင္ဆေကတ္လ၀္ အတုိင္စရင္အလုႝအသ႘ဒွ္မာန္ရ။

ရံင္အာဂလာန္ဗြဲလၲဴေတံတုဲ ေကာန္ဂကူမန္ဂမၜဳိင္ ဒးဒုင္ငၛိတ္ဓလုီေထာံကုႝဂကူဗဿာတံ သာ္သာ္သာ္သာ္ဂွ္ လံအာသှာံလဿိဟ္ကုႝ ကၜံရတုဲ ပကာရ၀ြံ ေကာန္ဂကူမန္အလုံမြဲေကာန္ဂကူ ဗၜ’ိက္တှီကၜက္ေကၜံအာ သုီဖၟဳိတ္မာန္ရ။ အကာဲအရာ၀ြံ ေကာန္ဂကူန္မန္ပု႙ ေထက္ကုႝဒးပသတိတုဲ ေသၢာံမင္မြဲ အေရ၀္ဘာသာ၊ လိက္ပတ္ ေကုာံ မြဲအလုံေကာန္ဂကူတံဂွ္ ပု႙သၵးပတိတ္ျဇဟတ္လြ႘ပရာ သၵးေကၜာန္မြဲမြဲသာ္ေထက္ရ။

ဂကူေအန္ဂလိက္တံ ပုိင္ၿပ႘ဂြံဍဳင္ဗဿာဂွ္ ေတာ္အာမြဲသာ္မၢး ဇေရင္ဂကူမန္တံ ဒွ္ကုသုႝခုိဟ္မြဲသာ္ကုီရ။ မုဟုိတ္တုန္ ဒဿာႏူဂွ္ေဟင္ ဂကူမန္တံ ဂြံတိတ္ဗၜးႏူ ဘဲဗဿာတံ ပ်ဲပ်ာံပႜဳႝပႜဳိက္တုဲ ေကာန္ဂကူမန္တံ ေသၢာံေသွ္တၞက္ဒဿံင္ ပႜဲတြဳႝရးလဿဳဟ္ ကုလဿိဟ္မှိဟ္လဿဳဟ္ ဗုီသာ္ဏံမဒွ္ရ။ ကာလအလုံမြဲဍဳင္ဗဿာ စုိပ္သဿ၀္တဲေအန္ဂလိက္ဂွ္ အေရ၀္ဘာသာလိက္ပတ္ဗဿာ စကာစပႜဲ႐ုင္ဂဗုတ္ေအာန္ဒဿံင္တုဲ ကႜဳိပ္သကုိပ္ဗဿာ ညးမဆာန္ဂကူတံဂွ္ သတိလုပ္ ကၜဳင္ဒဒွ္ဥပမာဂကူပ်ဴတံဂွ္တုဲ ၾယဵဂကူမြဲမြဲ ယ၀္ရအေရ၀္ဘာသာေကၜံမၢး အလုံ မြဲဂကူေကၜံကၜက္အာေရာင္။

ရဵသာ္၀ြံ သတိလုပ္ကၜဳင္အုိတ္ရ။ ဟုိတ္ဂွ္ရ ေဍံတံစန္ဒက္ ေကာန္ဂကူေဍံတံ ေသၢာံသႜဳိက္ဆာန္အေရ၀္၊ ဘာသာ၊ လိက္ပတ္ကုႝ ေယန္သှာင္ေဍံတံရ။ လက္ထက္ေအန္ဂလိက္တံ အုပ္ဓုပ္ပကင္ရင္ဒဿံင္ဍဳင္ဗဿာဂွ္ ဂကူမန္တံ ဂြံအေခါင္သၜးပြးညိည စပ္ကုႝေယန္ သှာင္ရ။ ဗၜာဲသဿိင္အလုႝအသ႘ကုႝလ၀္တာလ်ဳိင္ ေသၢာံသကုိပ္သၠ ဘာဗေတာန္လိက္မန္ ႏြံကၜဳင္လ၀္ကုီ ပႜဲ၀င္သၢးလ၀္ရ စုိပ္လက္ ထက္ဂ်ပါန္ဂွ္ လိက္ဗဿာမြဲေဟင္ ဂြံအေခါင္သုင္ေစာဲပႜဲ႐ုင္ဂဗုတ္တုဲ လိက္ပတ္ေကာန္ဍဳင္ေရင္တံဂွ္ ေဍံတံကဿာတ္ဗဒုႝေထာံရ။ ဟုိတ္ဂွ္ရ ဘာဗေတာန္ လိက္မန္တံေလ၀္ ဒးကဿာတ္ေထာံပၜန္ရ။

ပႜဲအခိင္ကာလ အကၜာဍဳင္ဗဿာဟြံဂြံဗၜးၐးဏီကုီ ကာလဂြံဗၜးၐးတုဲကုီတံဂွ္ ဂကူမန္တံမခ်႘ဒရာင္ ပေရင္ဂကူ ပုႝဂၜဳိင္တုိန္ရ။ ဍဳင္ဗဿာ ဂြံဗၜးၐးတုဲ ပႜဲသှာံ ၁၉၄၈ ဂွ္ ဂကူမန္တံ ပေပဲါေကာံဓ႐ုီေဇှာ္မြဲ ပႜဲဍဳင္လၢဳင္တုဲ ညးစှးဂမၜဳိင္ လဿိဟ္ကုႝကၜံ မကၜဳင္ႏူအလုံမြဲတြဳႝရးမန္တံ တုိန္စုိပ္ေပဲါေကာံဓ႐ုီရ။ ႏူကုႝေပဲါေကာံဓ႐ုီ ေဖ်ံသၢဳတ္သြာတ္ အာတ္မိက္ ၇ တင္အတုိင္သဿ၀္၀ြံရ။
          ၁။ အေခါင္အရာဗေတာန္လိက္မန္ ပႜဲဘာအလုႝအသ႘ မှဳံပႜဲေဒသမန္
          ၂။ အေခါင္အရာစကာလိက္မန္ ပႜဲရုင္ဂဗုတ္အလုႝအသ႘ မှဳံပႜဲေဒသမန္
          ၃။ အေခါင္အရာစကာလိက္မန္ ေသၢာံခ်ဴပတုိန္လိက္ပစူတိ  ယဿဳဂၜဳင္ဍာန္ ပႜဲရးေဒသမန္
          ၄။ အေခါင္အရာ ေသၢာံတက္ၾတးပၲိတ္လိက္အုပ္မန္ ဗြဲမသၜးပြး
          ၅။ အေခါင္အရာ ေကၜာန္ပေရင္ဍဳင္ကြာန္ ဗြဲမသၜးပြး
          ၆။ အေခါင္အရာ ဂြံပတန္ဍဳင္ရးဇကုကုႝဇကု
          ၇။ အေခါင္အရာ ဘ၀ပု႙ပု႙ဂြံဖန္ဖက္မာန္

         ရဵသာ္၀ြံ ႏူကုႝေပဲါေကာံဓ႐ုီ ေဖ်ံသၢဳတ္သြာတ္ အာတ္မိက္ဏာရ။ ဆဂး ဥဴႏု ညးမဒွ္သကုိပ္၀န္ေဇှာ္အလုႝအသ႘ဗဿာ အခိင္ ေတံဂွ္ တးပဲါေထာံတင္အာတ္မိက္ ဂကူမန္တံရ။

ပႜဲအရာေဆင္စပ္ကုႝ ကိစၥမင္မြဲထိင္ဒက္ အေရ၀္ဘာသာကုႝလိက္ပတ္ဂွ္ လိက္အုပ္ျပကုိဟ္ မဂၢေျဇန္ ေကုာံ ဂ်ာေန၀္တံဂွ္ ဒွ္တင္ ပဿိက္မေဇှာ္မြဲတင္ ေထက္ကုႝသၵးသ႘ကၜ႘ရ။ အတုိင္မဆုႝကၜဳင္ဗြဲလၲဴေတံရ မန္တံစခ်ဴေကွ္ကၜဳင္လိက္ ႏူကုႝဗြ၀္ကၜံ ၅ ေအဒ႘ရ။ ခမ႘ သင္မန္ မွာေထရ္ဗုဒၶေဃာသ ကႛအာစုိပ္ဍဳင္သ႘ရိလကၤာတုဲ ကၜာဲေစၜာံနင္လိက္ပိဋကတ္ပိ နကုႝမအကၡရ္မန္တုဲ ေကတ္ဖ်ဵနင္ ဍဳင္မန္သုဝဏၰဘုမ္ရ။ အန၀္ရထာ ဇှးဂြံဍဳင္မန္ သု၀ဏၰဘုမ္တုဲ လိက္ပတ္မန္ ရာင္ဆာဲလ်းတဿးဒဿံင္ပႜဲဍဳင္ဗကာံေတံပၜန္ရ။ ပႜဲလက္ထက္သဿိင္ဗဿာ နရပတိစည္သူ (၁၁၆၅ - ၁၂၁၁) ခမ႘သင္မန္မြဲဇကုမှဳံယဿဳ ဓမၼ၀ိလာသေထရ္ ခ်ဴခှံျပကုိဟ္မြဲမှဳံယဿဳ ဓမၼသာတ္ နကုႝဘာသာမန္ရ။ ယဿဳခမ႘သင္၀ြံ တမ္၀ါဒိေတံ မေကာ္ခဵစ သာရိပုတၲေထရ္တုဲ ဓမၼသာတ္ဂွ္ ဒွ္တံဆိပ္ၾကာ သဿိင္ဗဿာ မပူဇဵဗဂိန္လ၀္ကုႝညးမဒွ္ရ။ ဟုိတ္ဒွ္သာ္ဂွ္တုဲ လိက္ျပကုိဟ္ညးဂွ္ ျပာကတ္ကၜဳင္ နကုႝယဿဳ “ဓမၼ၀ိလာသ ဓမၼသာတ္' မဒွ္ရ။  စုိပ္သှာံဗြ၀္ကၜံ ၁၆ ေအဒ႘ဂွ္ လိက္ပတ္မန္ ေဖာအ္ေျဗ၀္ရာင္ဆာဲဒဿံင္ အေထာတ္ေကှာတ္တုဲ သဿိင္ဓမၼေစတ႘ ညးမဒွ္၉ကရာဇ္မန္ ပႜဲဍဳင္မန္ဟံသာ၀တ႘ဂွ္ အာဂတပၜတရဵတု သကုႝေဇှာ္ေမာ၀္လ၀္ လိက္ပတ္မန္မဒွ္ရ။ သဿိင္ဓမၼေစတ႘၀ြံ အကၜာညးဟဒုင္ေကတ္တဲ နန္ထ၀္ႏူကုႝ၉ကရာဇ္ျဗဵမိစဵဗုဂွ္ ညးဒွ္ ခမ႘သင္မြဲဇကု မေကက္သကာမစုိန္သကုီျမက္စာ မေလပ္လိက္ပိဋကတ္ပိ ကဆံင္သၜဳင္ တဵဗြဲေလာန္ေရာင္ ဂြံတီေကတ္ရ။ သဿိင္ဓမၼေစတ႘ ခ်ဴပုတ္တုႝပတဵလ၀္ လိက္မန္တဿံမန္ဂမၜဳိင္မဂၜဳိင္ မပၲံလိက္တဿံသီကလ်ာဏ႘တံရ။

ဍဳင္မန္ဟံသာ၀တ႘ အဆက္ပုိတ္သကုတ္အာတုဲဂွ္ လိက္ပတ္မန္ဒးဒုင္ပႜဳႝပႜဳိက္ သဿ၀္တဲသဿိင္ဗဿာအံင္ေဇယ် ေဇှာ္ကုႝျဇဟတ္ရ။ ပႜဲလက္ထက္အံင္ေဇယ် ခမ႘သင္မန္မြဲဇကု ဒယွ္တမႛ၀္ျပာကတ္တဵ ဗြဲမေလာန္ရ။ ခမ႘သင္၀ြံ က်ာ္ေဇှာ္အေစြာံ ရဵသာ္၀ြံျပာကတ္ ဒဿံင္တု ခ်ဴခှံျပကုိဟ္ဂမၜဳိင္ ဂၜဳိင္ကုႝအုပ္ရ။ အတုိင္ဂြံဆုႝေကတ္ ပႜဲ၀င္ဂွ္ က်ာ္ေဇှာ္အၥာတၜအေစြာံ၀ြံ ဟုိတ္ႏူခ်ဴခှံျပကုိဟ္မန္ သဿိင္ဗဿာတံ သဿိင္ဗဿာတံပ်ဲပ်ာံ ဒးဒုင္ကုတ္ေထာံေကၜံကှဳင္တဲဂမၜဳိင္ေရာင္ ဂြံဆုႝေကတ္ရ။ ေပှာ၀္ကုႝလိက္ျပကုိဟ္ က်ာ္ေဇှာ္အၥာတၜအေစြာံဂမၜဳိင္ လိက္ျပကုိဟ္မြဲ မှဳံယဿဳေလာကသိဒၶိဂွ္ ဒယွ္တမႛ၀္သုင္ေစာဲစကာဒဿံင္ ဒုႝကုႝေခတ္လဿဳဟ္ရ။ မၛးႏူကုႝ က်ာ္ေဇှာ္အၥာတၜအေစြာံပၜန္
ခမ႘သင္မန္ ညးမခ်ဴခှံလိက္ျပကုိဟ္မန္ မဒယွ္တမႛ၀္ပႜဲ၀င္မန္တံဂွ္ ႏြံကၜဳင္ဂၜဳိင္ကုႝဇကု ပႜဲလက္ထက္ကုန္ဗံင္ မဒွ္ေဒှာ၀္ေတှာ၀္ အံင္ေဇယ်ေတံရ။ စုိပ္လက္ထက္အဂၤလိက္ပၜန္ ခမ႘သင္မန္အၥာခ်ဴခှံျပကုိဟ္မန္တံ ႏြံကၜဳင္ေအာန္အုိတ္ ၂၀ ဇကုႏြံတုဲ လိက္ ျပကုိဟ္ညးတံ မခ်ဴခှံလ၀္တံဂွ္ စကာသုင္ေစာဲဒဿံင္ဒုႝတၛဲဏံရ။ ေပှာ၀္ကုႝ အၥာခ်ဴခှံျပကုိဟ္ဂမၜဳိင္ သ႘လ၀ႏၲေထရ္ မျပာကတ္ဒဿံင္ မာံယႈ႙ငၛဳိ၀္ ဟုီသၢးဒဿံင္ဂွ္ ဒယွ္တမႛ၀္ဂၜဳိင္အုိတ္ဟုီမာန္တုဲ လိက္ျပကုိဟ္ညးဂမၜဳိင္ ဗြဲမဂၜဳိင္ဒွ္လိက္ၾတာဲဂၜဳိင္တုဲ ႏူဘာသာပါဠိ ကၜာဲေစၜာံလ၀္ဘာသာမန္တုဲ ခမ႘သင္မန္ ညးမကတ္လိက္ပရိယတ္ ေခတ္အဆက္က္တံ ဒးသၸလ၀္သကအ္တဲ နိႆဲကၜဳင္ဒဿံင္ ဒုႝတၛဲဏံမဒွ္ရ။

ကာလဍဳင္ဗဿာဂြံဗၜးၐးတုဲဂွ္ စုိတ္ဓာတ္ဆာန္ဂကူ အၾကာေကာန္ဂကူမန္တံ ပုႝဂၜဳိင္တုိန္တုဲ ပြမခ်႘ဒ႐ာင္ပေရင္ဂကူဂွ္ေလ၀္ သၜဲလး တုိန္ရ။ ေပှာ၀္ကုႝပြမခ်႘ဒရာင္ဂမၜဳိင္ ပႜဲသှာံ ၁၉၄၀ ဂေကာံရာမည ကတုႝဒွ္ကၜဳင္တုဲ တက္ၾတးပတိတ္လိက္ပ႐ုိင္မန္မြဲစံင္ရ။ လိက္ပ႐ုိင္၀ြံ ပႜဲ၀င္မန္ကုိပ္ကၜာအုိတ္ ဟုီဂးမာန္တုဲ တင္လ၀္ယဿဳThe Mon Bulletin (လိက္ပ႐ုိင္မန္) မဒွ္ရ။ ႏူကုႝစက္တက္လိက္ ေအဗ႘အာမ္ (APM Press) တက္ပတိတ္ ပႜဲဍဳင္လၢဳင္ရ။ လိက္ပရုိင္၀ြံ ပတိတ္လ၀္ကုႝဘာသာမန္၊ သုီဘာသာဗဿာတုဲ မြဲဂိတုမြဲ၀ါ ပတိတ္ကၜဳင္ ဒုႝစုိပ္သှာံ ၁၉၅၇ ရ။ လိက္႐ုိင္၀ြံ ႏူကုႝဂေကာံစဿ႘စဿတ္ပေရင္ပတိတ္လိက္အလုႝအသ႘ (စာေပစိစစ္ေရးအဖြဲ႕) စဿ႘စဿတ္ လ၀္ဗြဲမေတင္ေလာန္တုဲမွ တက္ၾတးပတိတ္မာန္ရ။  ပြမခ်႘ဒရာင္တှဟ္သၟာင္မြဲပၜန္ဂွ္ ပႜဲသှာံ ၁၉၅၄ ကြးဘာတကၠသုႝမန္ ဍဳင္လၢဳင္တံ ဒက္ပတိုန္ဂေကာံမန္ ပႜဲဘာတကၠသုႝတုဲ တက္ၾတးပတိတ္လိက္မဂၢေျဇန္မန္ ကုႝဘာသာမန္ " ဗဿာ" သုီဘာသာ ေအန္ဂလိက္မဒွ္ရ။ လိက္မဂၢေျဇန္၀ြံ တိတ္မံင္မြဲသှာံမြဲ၀ါ ဒုႝစုိပ္သှာံ ၁၉၇၃ ရ။ တုဲပၜန္ ပႜဲသှာံ ၁၉၇၁ က၀္လိက္ဍဳင္မတ္မလုီေလ၀္ ဗက္ဂၜံင္ဍာန္တကၠသုႝလၢဳင္တုဲ မြဲသှာံမြဲ၀ါ ပတိတ္လိက္မဂၢေျဇန္မန္ကုီရ။ ဂေကာံလိက္ပတ္ေယန္သှာင္မန္ ပႜဲဍဳင္လၢဳင္ေလ၀္ ပတိတ္လိက္မဂၢေျဇန္မန္ မြဲသှာံမြဲ၀ါကုီရ။

ပႜဲလက္ထက္ သကုိပ္၀န္ေဇှာ္ ဥဴႏု အလုႝအသ႘ဗဿာ ဗက္အလုိက္ကုႝ ကႜဳိပ္သကုိပ္ပေရင္ဍဳင္ကြာန္မန္တံညိညတုဲ ႏူကုႝဌာန
၀န္ေဇှာ္ေယန္သှာင္ကဿိန္ဍဳင္ ကုႝအေခါင္ေသၢာံပံက္ပတန္ ဌာနပေရင္ဂကူမန္ရ။ ဌာနပေရင္ဂကူမန္၀ြံ ဗြဲႀကဵေကတ္တာလ်ဳိင္ သဘင္ေပဲါၿပဳိင္ခ်ဴလိက္မန္ ေသၢာံဗဂုႝလဟုႝပတုိန္ လိက္ပတ္မန္ရ။ စႏူကုႝသှာံ ၁၉၅၅ ဒုႝစုိပ္သှာံ ၁၉၆၂ မြဲသှာံမြဲ၀ါ ေကၜာန္ဗဒွ္
ကၜဳင္ သၻင္ေပဲါၿပဳိင္ခ်ဴလိက္မန္ရ။  ကာလအလုႝအသ႘ပှာန္ သီအ၀ုႝဍဳင္တုဲဂွ္ သဘင္ေပဲါၿပဳိင္ခ်ဴလိက္မန္ ၐုိန္ရေဒံါအာကုီေလ၀္ ဌာနပေရင္ဂကူမန္ဂွ္ ဆက္ႏြံဒဿံင္ကာလမလံဏီ ေထင္ေကတ္သာ္၀ြံရ။ မုဟုိတ္မၢး ႏူကုႝဌာနပေရင္ဂကူမန္တက္ၾတးပတိတ္လ၀္ လိက္အုပ္မထၞးလ၀္ သှာံမပတိတ္လိက္ ၁၉၇၇ ဂွ္ ပုႝဂြံဆုႝေကတ္ရ။ ၐုိန္ဂွ္ကုီေလ၀္ အတုိင္မခ်ဴကၜဳင္လ၀္ ဗြဲလၲဴေတံကုီရ လိက္ အုပ္တံ၀ြံ ႏူကုႝဂေကာံအလုႝအသ႘ ဌာနမစဿ႘စဿတ္လိက္ဂွ္ စဿ႘စဿတ္စ႘စတ္လ၀္ ခ်ဳိတ္ပၜဳိတ္တ္တုဲမွ ဂြံတက္ၾတး ပတိတ္မာန္ရ။

ပႜဲသှာံ ၁၉၇၈ ကႜဳိပ္သကုိပ္မန္တံ အာတ္မိက္အလုႝအသ႘ပှာန္ ေနေဝန္ ေသၢာံကုႝအေခါင္ ကြးဘာဂကူမန္ မမံင္ပႜဲတြဳႝရးမန္ ဂြံတုိန္ဘာအလုႝအသ႘ နကုႝဘာသာမန္ရ။ ကုိပ္ကၜာအလုႝအသ႘တံ တးပဲါေထာံတုဲ ဗြဲႀကဵ ေဍံတံကုႝအေခါင္ကြးဘာတန္ေကာန္ငၛာ္ ဒုႝတန္တတိယ ေသၢာံဗေတာန္ လိက္မန္မြဲဘာသာ ပႜဲဘာအလုႝအသ႘ရ။ ကြးဘာစႏူကုႝတန္စတုတၳတံဂွ္ ပႜဲအခိင္ဘာကဿာတ္
ေဟင္ ကတ္ဗေတာန္လိက္မန္မာန္ရ။  ပႜဲသှာံ ၁၉၅၈ - ၅၉ ဂွ္ ဘာသာမန္ ပါလုပ္ပႜဲဘာသာ မဒွ္႐ုဲစွ္မြဲ (optional subject) အပႜဲက၀္လိက္ ဍဳင္မတ္မလုီ ဒုႝစုိပ္ဒုတိယသှာံဂွ္ကုီေလ၀္ ပု႙ဂြံသမၲီေကတ္ ႏူကုႝလိက္၀င္တံရ။  ၐုိတ္အဲ သမၲီဒးမၢး အေခါင္ ဗေတာန္လိက္မန္ ပႜဲဘာတန္မူလအလုႝအသ႘ဂွ္ ဒုႝကုႝစုိပ္သှာံ ၁၉၈၅ မဒွ္ရ။

အပႜဲအရာ မ႐ုန္ဂစာန္ ေသၢာံမင္မြဲထိင္ဒက္ လိက္ပတ္အေရ၀္ဘာသာမန္ဂွ္ က႑ခမ႘သင္တံေလ၀္ ဒွ္တင္အဓိက ေဇှာ္ကုႝ ျဇဟတ္တုဲ ပ႐ူခမ႘သင္တံဂွ္ ပႜဲအရာ၀ြံ ဟြံဟုီဟြံတုဲ သၵးဟုီေဟင္ရ။ အပႜဲအရာမထိင္ဒက္မင္မြဲ အေရ၀္ဘာသာ ေကုာံ လိက္ပတ္မန္ဂွ္ ဘာလက်ာ္ဂမၜဳိင္ ယုိက္ေဂၜင္တာလ်’ိင္ ေဇှာ္ကုႝျဇဟတ္ရ။ ကာလအကၜာေအန္ဂလိက္တံ ဂြံပုိင္ၿပ႘ဍဳင္ကုီ ကာလေဍံတံ ပုိင္ၿပ႘လ၀္တုဲကုီတံဂွ္ ပေရင္ပညာေကာန္ငၛာ္တံဂမၜဳိင္ ႏြံပႜဲတဲခမ႘သင္တံေဟင္တုဲ ေကာန္ငၛာ္ဗြဲမဂၜဳိင္ ဗေတာန္ ပညာပႜဲဘာလက်ာ္ မပၲံဗွ္လိက္ ခ်ဴလိက္၊ ေဒၢတ္ပဋိပတ္ ဗုဒၶဘာသာ သုီကုႝဂှန္သခ်ၤာဂမၜဳိင္ ကတ္ဗေတာန္ေကတ္ ပႜဲဘာလက်ာ္ ဖအုိတ္ရ။ အဲေလ၀္ ဂြံဒုင္စလ၀္ဂုန္ဖုႝ၀ြံရတုဲ ဒုႝလဿဳဟ္ ပႜဲကြာန္လၛဳႝလၛဳႝ ခမ႘သင္တံ ဗေတာန္ဒဿံင္ပညာ ကုႝေကာန္ငၛာ္တံရ။ ဟုိတ္ဂွ္ရ  အေရ၀္ဘာသာ ေကုာံ လိက္ပတ္မန္ ေသၢာံႏြံတန္တဵမာန္ဒဿံင္ ဒုႝကာလလဿဳဟ္မာန္ဂွ္ ပေရင္ပညာဘာလက်ာ္ ဒွ္ဂုန္ေဇှာ္မဒွ္ရ။

ဂြံတီေကတ္ ဒဒွ္ခမ႘သင္တံ ၾသဇာေဇှာ္တဵ ပေရင္ပညာ လၲဴေကာန္ငၛာ္တံသာ္၀ြံတုဲ အလုႝအသ႘ေအန္ဂလိက္တံ စန္ဒက္ ခမ႘သင္ဂမၜဳိင္ ေသၢာံဗေတာန္ေကာန္ငၛာ္တံ ပေရင္ပညာေအန္ဂလိက္တံရ။ ဟုိတ္ဒွ္သာ္ဂွ္တုဲ ပႜဲသှာံ ၁၈၆၆ ဂကူအဂၤလိက္မြဲ
မှဳံယဿဳ Sir Arthur Phayre ေကၜာန္ဗဒွ္ သဇုိင္႐ုိဟ္ကှက္ ပေရင္ပညာအလုံဍဳင္ ပႜဲဘာလက်ာ္တုဲ အ႐ုီဗင္ကုီ လိက္အုပ္တံကုီ ေဍံတံ ထံက္ပင္ဖအုိတ္ရ။  ပႜဲ၀င္မြဲဒၿမိပ္ ခမ႘သင္တံဂွ္ စုႝဒှာကၜဳင္ အရာမထိခုိက္ကုႝ အေရ၀္ဘာသာ လိက္ပတ္ေယန္သှာင္ လဿဳိန္န္ကာလရ။ ဘာလက်ာ္တံဂွ္ ပႜဲအရာမ႐ုန္ဂစာန္ ေသၢာံမင္မြဲထိင္ဒက္ ဂမ်ဳိင္အေရ၀္ဘာသာ၊ လိက္ပတ္ေယန္သှာင္ဂွ္ မဒွ္တဵပႜဲမုက္ပှာန္ရဂွ္ ဟုီဂးစမာန္ရ။ ဘာတုိက္လိက္မန္တံဂွ္ စႏူကုႝတန္မူလ ဒုႝစုိပ္တန္ကဆံင္လွဳင္င္ ဗေတာန္လိက္ကုႝ ဘာသာမန္၊ အေရ၀္မန္၊ လိက္ျပကုိဟ္မန္တံတုဲ ခမ႘သင္မန္ဗြဲမဂၜဳိင္ ေလပ္လိက္ကုႝဘာသာမန္ဖအုိတ္ရ။ ဘာတုိက္လိက္ ပရိယတၲိမန္ မဗေတာန္လိက္ကုႝဘာသာမန္ ပႜဲတြဳႝရးမန္၊ တြဳႝရးကေရင္၊ သုီကုႝဍဳင္လၢဳင္တံဂွ္ ႏြံလဿိဟ္ကုႝကၜံဒွ္ရ။ ဂေကာံတၜပညာ ခမ႘သင္တံ ဗတုိက္ကၜဳင္လ၀္ ဂြံဂြံအေခါင္သြဟ္လိက္အလုႝအသ႘ နကုႝဘာသာမန္ဂွ္ ဂြံဆုႝကၜဳင္လ၀္ပႜဲ၀င္အဆက္ကုႝအဆက္ရ။ ပႜဲကာလအၾကာ ပြဳိင္ေဂြင္စွ္သှာံ ၁၉၈၀ ကုႝ ၁၉၉၀ တံဂွ္ ႏူကုႝဌာနပေရင္သာသနာ အလုႝအသ႘ဗဿာ ကဿာတ္ဗဒုႝေထာံခမ႘သင္မန္တံ ေသၢာံသြဟ္လိက္ တန္ေဇှာ္အလုႝအသ႘ ကႝုဘာသာမန္ရ။ ခမ႘သင္မန္တံေလ၀္ ထကုိပ္ဗေဗင္ကုႝ အလုႝအသ႘ဗဿာတံတုဲ ဟြံသြဟ္ လိက္အလုႝအသ႘အုိတ္ရ။ ပႜဲဘာတုိက္လိက္တံဂွ္ ဆက္ဗေတာန္ဒဿံင္လိက္ နကုႝဘာသာမန္တုဲ အစ႘အဇန္ ဇကုကုႝဇကု သၸသဿာန္သြဟ္ ကေလင္လိက္အုိတ္ရ။ ပႜဲေကှာတ္သှာံ ပြဳိင္ေဂြင္စွ္သှာံ ၁၉၉၀ ဟြံအုိတ္ကႜင္ဂွ္  က်ာ္ေဇှာ္အၥာတၜမန္တံ ပတိတ္ ျဇဟတ္ သ႘ကၜ႘ကုႝ အလုႝအသ႘တံတုဲ ခမ႘သင္မန္တံ ကေလင္ဂြံအေခါင္ သြဟ္လိက္အလုႝအသ႘ ကႝုဘာသာမန္ပၜန္ရ။ ခမ႘သင္မန္
တံ ပတိတ္ျဇဟတ္ လြ႘ပရာကၜဳင္ ရဵသာ္၀ြံကုီဂွ္ေလ၀္ အေရ၀္မန္ ညးမဟုီႏြံဂၜဳိင္ကုီေလ၀္ ဗေတာန္လိက္မန္ ကတ္လၛတ္လိက္ မန္တံဂွ္ ႏြံဆၐုိတ္ပႜဲဘာလက်ာ္ေဟင္ မဒွ္ရ။

အတုိင္မဆုႝကၜဳင္ ဗြဲလတူေတံရ မန္တံ႐ုန္ဂစာန္ကၜဳင္ ေသၢာံဂမ်ဳိင္တဵ အေရ၀္ဘာသာ၊ လိက္ပတ္ ေကုာံ ေယန္သှာင္တံဂွ္ ဟြံေလာဲသြာေကြံရ။ ဂကူဗဿာတံ ၿပံင္ဆုဲေဂၜာဲေစွ္ကၜဳင္ ဇေရင္တိဍာ္မန္ကုီ ပေရင္လဿိဟ္မှိဟ္၊ ပေရင္ဍဳင္ကြာန္၊ ပေရင္ပုိန္ျဒပ္၊ ပေရင္ပညာဂကူမန္တံ နာနာသာ္ဂွ္ ဗဿာတံအုပ္ဓလုီဂြံအာအုိတ္ကုီတုဲ ဂကူမန္ဗြဲမဂၜဳိင္ ဗဿာတံငၛိတ္ဂြံ ဒွ္အာဂကူဗဿာႏြံဂၜဳိင္တဵရ။ အေရ၀္ဗဿာေလ၀္ လုပ္ေကတ္ေထာံဒှာဲ စှးအေရ၀္မန္ ပႜဲဌာန္ဒတန္မန္တံအုိတ္တုဲ ဂကူမန္လၛဳႝတံ သုီဂြးေဂၜံေသၢာံဟုီအေရ၀္ပၜန္ရ။ မိမတံေလ၀္ ဟြံကုႝျဇဟတ္ ဟြံေပၜာပ္စုိတ္တုဲ ေသၢာံကတ္ဗေတာန္ လိက္မန္အေရ၀္မန္တံပၜန္ေလ၀္ ေဍံတံစုိတ္ဟြံလုပ္စရ။ မန္ကုႝဗဿာ ေကတ္စညးသကအ္တုဲ ပတန္အိန္ထံင္ညးသကအ္ဂွ္ေလ၀္ ဒွ္တင္အဓိကမြဲ အေရ၀္ဘာသာမန္ ဂြံလုီလာ္အာကုီရ။ ေကာန္ဇာတ္မဒွ္ကၜဳင္ ႏူကုႝအိန္ထံင္ထုဲႏွဵညးသကအ္ ဗြဲမဂၜဳိင္တံဂွ္ ဟြံဟုီအေရ၀္မန္လးလးရ။

ပကာရ၀ြံ ဒွ္အရာမတာဒှာ မန္တံဂြံေဇှာ္ေမာ၀္ပႜဲအနာဂတ္ အဓာန္ဂတတုဲ တၜပညာကႜဳိပ္သကုိပ္ ခမ႘သင္မန္တံ ပႜဲအေဒါ၀္ပြဳိင္ စွ္သှာ ၁၉၈၀ တံဂွ္ ပတိတ္ျဇဟတ္ ခ်႘ဒရာင္စန္ဒက္ ေသၢာံပံက္ဘာဗေတာန္လိက္မန္ အခိင္ဥတုကညင္ အခိင္ဘာအလုႝအသ႘ ကဿာတ္ ဇေရင္ဂကူမန္တံဖအုိတ္ရ။ အစ၀ါဒိဂွ္ ဂကူမန္အာယုက္ေဇှာ္ အာယုက္ေဍာတ္ ဂၜဳိင္ကုႝလဿိဟ္တံ စုိပ္လုပ္စဗြဲမဂၜဳိင္တုဲ ကၜဳင္တုိန္ဘာမန္ ကတ္ဗေတာန္လိက္မန္အုိတ္ရ။ ဆဂးႀကဵ၀ြံ ဟုိတ္ႏူ၀ါတ္ဂါတ္တဵ ပေရင္ပုိန္ျဒပ္ ပေရင္ဂမ်ဳိင္တဵလမ်ဳီတုဲ ေကာန္မန္သဿတ္တံေဟင္ ေသွ္ၐက္ဒဿံင္ ပႜဲဘာမန္ဥတုကညင္အုိတ္ရ။ ခမ႘သင္တံဂွ္ ဆက္တုဲဆ၀္မၛဳဟ္ စန္ဒက္ေကာန္မန္သဿတ္
တံ ေသၢာံကတ္ဗေတာန္ ခ်ဴဗွ္လိက္မန္အုိတ္တုဲ အ႐ုိဟ္ဟ္သှာံ စုိပ္ဥတုကညင္မၢး ညးတံပံက္ဘာဗေတာန္ လိက္မန္ ပႜဲဘာ လက်ာ္အုိတ္ရ။ ပြမခ်႘ဒရာင္ ဗေတာန္လိက္မန္ ဥတုကညင္၀ြံ စုိပ္တရဵတဿာဂလုိင္တုဲ ေကာန္မန္သဿတ္တံ တဿံညးတဿံအဲ ပႜဲဇဿာပ္ပ္ ကြာန္ စုိပ္ဥတုကညင္မၢး ေဂၜာဲေကာံစုိပ္ကၜဳင္ဘာလက်ာ္ ေသၢာံကတ္ဗေတာန္ ခ်ဴဗွ္လိက္မန္အုိတ္ရ။ ပဟုိတ္ႏူကုႝဘာဥတု ကညင္၀ြံတုဲ ဂကူမန္တံဗြဲမဂၜဳိင္ ခ်ဴေလပ္၊ ဗွ္ေလပ္ လိက္မန္အုိတ္တုဲ လဿိဟ္ဂကူမန္ ခ်ဴဗွ္လိက္မန္ေလပ္တံဂွ္ ဂၜဳိင္တုိန္ အ႐ုိဟ္ဟ္သှာံရ။ ဘာမန္ ဥတုကညင္၀ြံ အလုႝအသ႘တံ ဟုိတ္ႏူဟြံကုႝလ၀္အေခါင္ ဗဗြဲဓရ္တုဲ စရင္လဿိဟ္ကြးဘာ လဿိဟ္အၥာ လဿိဟ္ဘာတံဂွ္ ေကၜာန္ဗဒွ္လ၀္ ခ်ဳိိတ္တ္ပၜဳိတ္တ္ ဟြံမြဲရ။ စရင္ရဵသာ္၀ြံ ဂြံဆုႝေကတ္၀ါတ္ဗြဲမေလာန္တုဲ အၾကာဂွ္ေဟင္ ဂြံဆုႝ ေကတ္စရင္မြဲဂွ္ ႏြံပႜဲ (The Mon Forum: Educational Report of Women and Child Rights Project) မဒွ္ရ။ ဗြဲသဿ၀္ေတံ၀ြံ မဒွ္ စရင္လဿိဟ္ကြးဘာမန္ ေကုာံ အၥာဘာမန္ ပႜဲသှာံ ၂၀၀၀-၂၀၀၁ မဒွ္ရ။