လိက္လညာတ္

နဴဌာနပ႐ိုင္ဗၜးၐးဂကူမန္ ခ်ဴနင္လိက္ ကုညးမဇန္လိက္ နအ႘ေမလ္(E-mail) အာတ္မိက္ကၜဳင္လိက္တံ ေသၢာံပၲိတ္လိက္ကှပ္ ေတဿင္ သြက္လိက္ပ႐ိုင္သှံင္တိုင္ ေပင္(၁၀၀)အုပ္ မဒ္ွရ။ ညမခ်ဴလိက္ဏံေလဝ္ နစိုတ္ေလာဲေလာဲ ကႝုဒးဂတိပါင္ကီု၊ ဆဂး ကာလခ်ပ္ဂြံ သၵးခ်ဴမ႘ဒ႘ယာေခတ္ဏံမၢး ၿဇဳိင္စိုတ္ ၿဂဳိဟ္ဂမၲဵတိုန္တိုန္ေဖ်ဲေဖ်ဲ ညံင္ရဵသဿတ္ကြးဘာမြဲ လုပ္သွ္လိက္ ပႜဲေပဲါသဿာန္
လိက္ေဇှာ္မြဲ ကီုရ။ မုဟိုတ္ေရာ ဟီုေတွ္ ပေရင္မ႘ဒ႘ယာဝြံ သၜဲလးၿဇဳိဟ္နက္ဗြဲမေလာန္ မြဲသာ္ပၜန္ ေဒၢတ္ပဋိပတ္ ေစဝ္မ႘ဒ႘ယာဝြံ သၜဲလး ၐတ္ဒကိုတ္ေလာန္သန္။

အခိင္ညးခ်ဴလိက္ဏံ စပၲံေကၜာန္ပ႐ိုင္ကဵဝဵ အေဃာႏြံဒဿံင္ပႜဲဍဳင္ၐံင္ကံက္ဂွ္ ေကင္ထမက္ဂ႐ိုင္ကၜဳင္ ေကုာံ ေကာန္ယကၡ(အနာင္) ဗီုဏံကီုရ။ “ကၜာဟြံဂြံတိုန္တန္ေဗၲာန္ (Media Training)ဂွ္ ခ်ဴပ႐ိုင္တဲဂံင္ဒဿံင္ကီု တိုန္ဒးတန္ေဗၲာန္တံဏံတုဲ ဟြံဂံင္ခ်ဴပ႐ိုင္” အေရဝ္ဏံေလဝ္ ဍာံျပမံင္ေကြံေကြံ ကာလေကႅင္သၛ႘ဂၜိပ္ရံင္ ၐိုတ္ပ႙ုေကင္ခ်ဴကၜဳင္လဝ္ပ႐ိုင္တုဲ ကၜဳင္ေတံဂွ္မၢး (ၐိုန္ရေထင္ခယ်
လဝ္ပၲိတ္လဝ္အေစာန္ၐိုတ္ႏြံကီုေလဝ္) ယဝ္ရေပၲာံၐတ္ ကုေစဝ္ေပှာန္မ႘ဒ႘ယာတၛဲဏံေတွ္ ယုတ္ေဒက္ေယာင္ယာဒဿံင္ေရာင္
ေသၢာံညာတ္ေကတ္ရ။

ဂၜးကဝ္တၛဲဏံဝြံ တဵတက္ေဇှာ္ေမာဝ္
ဒဿံင္ နအသိင္အလိုန္ဗြဲမသၠာတ္ျမဟ္
ရ။ ကြတ္ပညာ ဂတာပ္ေခတ္နာနာ
သာ္ မံက္တိတ္ဒဿံင္ အ႐ိုဟ္ဟ္တၛဲကပွ္ ဆက္ေစၜာံ ဆက္ေဆာံေရင္သၠံ ေလဝ္ ျမက္ဇက္ေလာန္သန္ နဴကႝုေခတ္ေရ ဒ႘ေယာ ၊ ကိတ္သိတ္ ဇုက္ဖုင္ေတံဂွ္ ပ႙ုဂံါစိုပ္ ကၜဳင္ေခတ္ဖုင္ ဟြံဒးေကတ္
ဇုက္ သုင္ေစာဲရပ္စပ္ကၜဳင္ ေကာန္ပ်ဴ တာ၊ ေအန္တာနိတ္ ပလံင္ပ႐ိုင္ ဟြံ ဒးေကတ္ဇုက္(Wireless) ေသၢာံဗွ္ ပ႐ိုင္ပႜဲမုက္ Cell phone စိုပ္ကၜဳင္
ေခတ္ ipod ပၜန္ရ။ ပေရင္ဒဒွ္ ပႜဲဍဳင္ပ႙ုတၛဲဏံ ပ႐ူခမ႘သင္တံ ထၞးဆႏၵ လၲဴဍဳင္ ပခုကၠဴ၊ အင္ဝ၊ လၢဳင္ေတံဂွ္ နဴဍဳင္မၛး ေသၢာံဗႝု ေကတ္နပ႐ိုင္နာနာ ပဲႜ TV တ႘ဗ႘၊ ေကာန္ပ်ဴတာတံ ဗြဲမဂတာပ္အခိင္ရ။ ဗီုအလႝုအသ႘ ပှာန္ဗဿာတံ ထေဍင္ၐုင္တက္ပန္ ေပွာ္ဒဿံင္ ကုရဲထၞးဆႏၵတံဂွ္ ပ႐ိုင္ျပးတိတ္အာ အလုံဂၜးကဝ္မြဲ ျပဟ္ေျပဟ္ေကြံရ။

ကေမၜာန္မ႘ဒ႘ယာတၛဲဏံဝြံ သၜဲလးေကြံေကြံ လိက္ပ႐ိုင္၊ ဂ်ာေနဝ္၊ မဂၢေျဇန္၊ ေရဒ႘ဝယဝ္တ႘ဗ႘နာနာသာ္ ဗလးဒဿံင္ပ႐ိုင္ ဆက္ေစၜာံ
ဒဿံင္အၾကာရဲရာန္ဖ်ာ ေကုာံ ရဲသြံဗှိက္ အၾကာမွာဇန္ညးဍဳင္ကြာန္ ေကုာံ ကႜဳိပ္သၠဳိပ္ပေရင္ဍဳင္ကြာန္ အၾကာအလႝုအသ႘ ေကုာံ ညးမ ဒုင္အုပ္ဓုပ္ အၾကာဍဳင္ေကုာံရး အၾကာကဆံင္မှိဟ္နာနာသာ္ မဒွ္ရ။ ၐိုန္ရဂၜးကဝ္တၛဲဏံ တဵတက္ဒဿံင္ နအသိင္အလိုန္ ထတ္တ္ မ႘ဒ႘ယာတၛဲဏံ ၿဂိပ္ဒံင္ဒဿံင္နပယ်ဳႝဒှက္ဟြံမြဲကီုေလဝ္ အကာဲအရာဍဳင္မြဲ ေကုာံ ဍဳင္မြဲ ဟြံတုပ္သဿဟ္ညးသၠံဏီရ။ ပ႐ူ ေပဲါထၞးဆႏၵ လၲဴဍဳင္လၢဳင္၊ အင္ဝ အလန္ဏံ (ဂိတုသာပ္ေတမ္ပါ-၂၀၀၇)ဂွ္ ညးမခ်ဴလိက္ဂြံကႅင္ေကတ္ ပႜဲေရဒ႘ေယာ ဂြံဗႝု ေကတ္ပႜဲတ႘ဗ႘ ဂြံဗွ္ေကတ္ပႜဲလိက္ပ႐ိုင္နာနာ ေလဿင္င္တၛဲကီုေလဝ္ ကာလညးမခ်ဴလိက္ဏံ ဆက္ဖုင္သဿာန္ရံင္ ကု ေကာေဒံ ႏြံဒဿံင္ပႜဲကြာန္ရးတံဂွ္ မုေရာညးတံ ဟြံတီေကတ္ရ။ ညးမြဲဂွ္ ဟီုလဵထၞး ဒဒွ္ရ ညးတံ ဂြံမိင္ေကတ္ပႜဲေရဒ႘ေယာ နဴပ႐ိုင္ဗ႘ဗ႘သ႘ (BBC)ကီုေလဝ္ ဟြံတီကၜးသၢးရ။ ဟိုတ္နဴဍဳင္ပ႙ု လၨဳဲလၨဟြံတဵတက္ အေခါင္သၜးၐးဟြံမြဲတုဲ ညးတံဟြံဂြံဒုင္စသိုင္ ပေရင္တဵ
တက္ပေရင္႐ွ္သာမ႘ဒ႘ယာဂွ္ ဗ်ိညးတံေလဝ္ ဟြံဂပ္ဝ္ရ။

အကာဲအရာပေရင္ဍဳင္ကြာန္မြဲမြဲ ၐိုတ္လုႝုေဇှာ္ေမာဝ္မိပ္ၿဇိပုရာင္ဆာဲဂွ္ ေသၛဝ္ဗႝုရံင္လိက္ပ႐ိုင္၊ ဂ်ာေနဝ္၊ ေရဒ႘ေယာနာနာသာ္ ၐတ္ကှာတ္ေကတ္ နကႝုေပှာန္မ႘ဒ႘ယာမၢး တီကၜးမာန္ရ။ ညံင္ရဵဍာ္ကဿာ ေကုာံ ပၠဵသြာမ႘ဒ႘ယာ ေကုာံ ပေရင္ဍဳင္ကြာန္ကဿိန္ဍဳင္ဂွ္ ဗၵာဲဓလာဲဒဿံင္ညးသၠံေရာင္။ ကဿိန္ဍဳင္မြဲမြဲ ၐိုတ္လႝုရာင္ဆာဲတဵတက္ သဿိက္ဂြံတီမၢး ရံင္ေကတ္ပႜဲလိက္ပ႐ိုင္ ကႅင္ေကတ္ရမ်ာင္ေရ
ဒ႘ေယာ ဗႝုေကတ္ဒ႘ဗ႘မၢး တီကၜးမာန္ရ။ ဍဳင္မှဳံကႝုအေခါင္သၜးၐးတံဂွ္ ညးဍဳင္ကြာန္တံ ဂံင္ပံက္ႀသဳိဟ္ထံက္ထၞး ပၚပဲါသ႘ကၜ႘
ကယ်ာန္ဓဝါတ္ညးသၠံ အီအီၿဂဳိင္င္၊ အၾကာဂေကာံနာနာကီု အၾကာအလႝုအသ႘ ေကုာံ ညးဍဳင္ကြာန္တံကီု အၾကာရဲေဖ်ံဂၜံင္
တရဵ (Policy Maker) ေကုာံ အၾကာရဲဓမံက္႐ုပ္ရဵပေရင္ကေမၜာန္တံကွီဂွ္ ၐိုန္လညာတ္ဟြံတုပ္ညးသၠံကီုေလဝ္ ပေရင္သ႘ကၜ႘ ဗၥာရဏာ ေကၜာံကႜ၊ ပၲဳိန္ေဖ်ံဒဿံင္အတန္ေခၜဝ္သွ္ေရာင္။ ယဝ္ရကဿိန္ဍဳင္ဂွ္ဝြံ တဿာတ္လဒႝုလဝ္အေခါင္အရာမှိဟ္အေခါင္သၜးၐးမၢး ေဇဿာဝ္ဍာ္မ႘ဒ႘ယာ ေလဝ္ အာစိုပ္အၾကာညးဍဳင္ကြာန္တံဟြံေလာဲသြာ၊ ၐိုတ္အလႝုအသ႘တံ ဟီုဂးၾတးဝါဒဂွ္ေဟင္ ညးဍဳင္ကြာန္ တံသၵးကႅင္စ၊ ပေရင္ ေဇဿာဝ္ဍာ္ အာကၜဳင္အတန္ အေခၜဝ္ဟြံမြဲ၊ ဒွ္ဒဿံင္ေဇဿာဝ္ဍာ္(One way)မြဲဂၜံင္ေဟင္ရ။ မ႘ဒ႘ယာဟြံေဇှာ္ေမာဝ္
မၢး ပေရင္သင္႐ိုဟ္ပၚပဲါ ထံက္ထၞး ညးသၠံ အၾကာအလႝုအသ႘ ေကုာံ ညးဍဳင္ကြာန္တံဟြံမြဲ၊ ကဿိန္ဍဳင္ဝြံ လၛဳလၛန္ကွ္ျဇဗြဲမေလာန္ ေရာင္။


ရံင္ေကတ္ဥပမာ ဍဳင္ေသံ ေကုာံ ဍဳင္ဗဿာမၢး တီကၜးမာန္
ရ။ ပႜဲကဿိန္ဍဳင္ဗဿာဂွ္ အလႝုအသ႘တံရပ္လဝ္ဇုက္ ပေရင္ မ႘ဒ႘ယာေပင္င္၊ တဿာတ္လဒႝုလဝ္အေခါင္အရာပ႐ိုင္တုဲ မ႘ဒ႘ယာ တိတ္နဴဍဳင္ပ႙ုဝြံ ႐ွ္သာဟြံမြဲ ဗ်ဟ္ဗြဲမေလာန္ရ။ အတိုင္ညးတာလ်ဳိင္ဌာနလဿိင္ပ႐ိုင္ အလႝုအသ႘တံ သၵး ကႝုဟီုဂွ္ သၵးဖန္ ဇန္ၾတးဒဿံင္ဝါဒတုဲ ရဲဗႝုတံ သၵးေအင္ဒုင္၊ သၵးေမၜံဒဿံင္လဿဳိန္ရ။ ဇဿာပ္ပ္ပ႐ိုင္ကၜဳင္ သၵးဆႝုဒဿံင္ဗီုသၠဳိပ္ ပှာန္တံ ဗီုလႝုဒက္ပၲဳိန္ဒဿံင္ဍဳင္၊ ကလအ္ေလၛာဝ္ဒဿံင္က်ာ္ ေကုာံ ေကၜာန္သၸဒဿံင္ေပဲါထံက္ဂလာန္၊ ေပဲါေကာံဓ႐ုီသဿး
ရ။ ညးဍဳင္ကြာန္ပါလုပ္ ပႜဲ ပ႐ိုင္တံဂွ္ပၜန္ေလဝ္ မုက္မတ္ အီၿဂဳိင္ဟြံမာန္ ညံင္ရဵေကာန္ ႐ုပ္စက္ ကွ္ကွ္ကီုရ။



မုဟိုတ္မ႘ဒ႘ယာ သၵးပဿိက္ေဇှာ္

သြာင္မ႘ဒ႘ယာ အေခါင္သၜးၐးႏြံမၢး ပြမပၚပဲါထံက္ထၞး လၲဴပေရင္ကေမၜာန္ဂေကာံအလႝုအသ႘ ေကုာံ ဂေကာံနာနာ ပူဂႝုနာနာတံ
ႏြံတုိန္ရ။ ပူဂႝု ေကုာံ ဂေကာံသၵးဒုင္ပၚပဲါတံဂွ္ပၜန္ေလဝ္ ဂြံကေတာဝ္မတ္ဗြဲမဂတာပ္အခိင္ ေကႅင္ပၚပဲါပေလဝ္ပတိုန္ပေရင္
ကေမၜာန္ဇကု ပြဇကုရ။ ပ႐ူဒဒွ္ ျပႆနာ နာနာတံဝြံ တတ္ေကၜာံအာကၜဳင္အၾကာမ႘ဒ႘ယာဗြဲမသၜးၐးမၢး ေသာင္ကႅးျပႆနာတံ ေလာဲသြာရ။ အလႝုအသ႘တံ ေဖက္ဒညကၜဳင္ ကုမ႘ဒ႘ယာမွ ညးတံဟြံဂံင္ေဗၜတ္လၲဴပေရင္ကေမၜာန္ညးတံ သၵးထိင္ဒဝ္မင္မြဲ ေစဝ္ေပှာန္ ေကုာံ ဂုဏ္သိကၡာညးတံရ။ ညးတံေလဝ္ ဂြံအေခါင္ဗၥာရဏာတုဲ သၵးၿပဳိင္ပၠာန္ဂၥါန္လြ႘ဒဿံင္ပေရင္ကေမၜာန္ ေသၢာံ ေဇှာ္ေမာဝ္တဵတက္တိုန္ ေရာင္။ ရံင္ေကတ္ဍဳင္ဒ႘မဝ္ကေရၿဇ႘ပႜဲဂၜးကဝ္ဏံမၢး တီကၜးေကတ္ဗဲြမေထင္လဝ္ရ။

သၵးကႝုဥပမာၾကပ္ပ္ ပေရင္ေကာန္ဂကူမန္ပ႙ုမၢး အေဃာေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိထၠးအာ ဒွ္ကၜဳင္ၐါကႜဳိပ္ အၾကာ(၁၉၈၁-၁၉၈၇)ေတံဂွ္၊ ဇဿာပ္ဂေကာံမန္၊ ဇဿာပ္ဍဳင္ကြာန္မန္ ဒွ္အာၐါကႜဳိပ္ဖအိုတ္ရ။ လပွ္ေဇှာ္ပေရင္ပၚထၠး အၾကာကႜဳိပ္က်ာ္ပိ (နာဲနလႅာ၊ နာဲတၜမန္၊ နာဲ ေထန္) ေကုာံ ကႜဳိပ္ဝကၤ (နာဲယွဳ႙ေက်န္၊ နာဲပါန္တာ၊ နာဲရႆ)တံဝြံ ပႜဲမန္ဍဳင္ေသံ ဒွ္အာၐါကႜဳိပ္၊ ပႜဲဘာခမ႘သင္၊ ပႜဲကြးဘာ တကၠသႝုတံေလဝ္ ဒွ္အာၐါကႜဳိပ္၊ ေကှာတ္တဲ ပႜဲမြဲဘာေလဝ္ ဒွ္ၐါကႜဳိပ္၊ ပႜဲမဲြသၛိ အၾကာေကာန္ကုအပါ၊ ခမ္သ႘ကုခမာန္၊ ရဲကုရဲ ေလဝ္ ဒွ္အာၐါကႜဳိပ္ရ။ ဇကုကႝုဇကုသၵးေထဲခုတ္၊ ရံင္မတ္ညးသၠံဟြံဂြံ၊ ဟိုတ္နဴပေရင္ပၚထၠး ဗှတ္ထပွ္သှာံတုဲ ေကာန္ဂကူမန္ပ႙ု ပေရင္ပိုန္ျဒပ္ေဆာံေလင္အာတဿာဂလိုင္၊ ေကာန္သၢံင္တံေလဝ္ ခ်ဳိတ္အာတဿာဂလိုင္၊ ရဲဒးဝပ္ဝဲလီု၊ ဒွ္ဒုကၡိတံေလဝ္ တဿာဂလိုင္မဒွ္ ရ။

ေကႅင္သၛ႘ဂၜိပ္ရံင္ မုဟိုတ္ဂြံဒးဒုင္ဘဲ အသိင္လပွ္ဏံမၢး ပႜဲေကာန္ဂကူမန္ပ႙ု အခိင္ေတံဂွ္ ပေရင္မ႘ဒ႘ယာဟြံမြဲဏီ မဒွ္ရ။ အၾကာညး ဍဳင္ကြာန္တံဂွ္ ပေရင္ေဇဿာဝ္ဍာ္၊ ပ႐ိုင္သၨဳိင္တတ္ေကၜာံသၜးသၜးၐးၐးဟြံမြဲ (Information flow)တုဲ ဂြံဒုင္မိင္ေကတ္ဒဿံင္ ပေရင္ၾတး ဝါဒ(Propaganda)သက္က္ရ။ ဒှဲါညးခံင္ညးဗက္စ၊ ဗီုဍဳက္ေကဝ္ဂွ္ ဒုင္ဂိုင္ေကတ္၊ ဒေစင္ေဗၜင္ပါဗက္အာကေရာံဗီုညးတံ ေစာဲ ေရင္သၠံ ရဲဖံက္ပၜန္(ကႜဳိပ္ဝကၤ)ေကုာံ ရဲဖန္ေဗၜတ္(ကႜဳိပ္က်ာ္ပိ)တံအိုတ္ရ။

ၐါေစွာ္သှာံလကၠရဵဏံ အေဃာသၠဳိပ္ဗႝု နာဲပါေညာအ္ ပၚတိတ္နဴေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိတုဲ ဒက္ပၲန္ေဗာ္ေကႅင္ပၲန္ဍဳင္ဟံသာဝတ႘ (Hongsawatoi Restoration Party)ပႜဲသှာံ-၂၀၀၁-ဂွ္ အကာဲအရာၿပံင္သၜာဲကၜဳင္ရ။ ညးဍဳင္ကြာန္ဗြဲမဂၜဳိင္တံ ဂြံပါဗက္ ဒေစင္
ဗက္လကၠရဵေဗာ္(HRP)ကီု၊ ေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိကီု ေအာန္ေကြံေကြံရ။ ဆႏၵညးဍဳင္ကြာန္ ဗြဲမဂၜဳိင္တံဂွ္ ဟြံမြဲပဿိက္ မန္ကုမန္ပန္ေပွာ္ ညးသၠံတုဲ မိက္ဂြံဒက္ဓဝ္ည႘သာ အၾကာေကာန္ဂကူမန္ပ႙ု၊ မိက္ဂြံသ႘ကၜ႘ပႛ႘ပႛပ္အာညးသၠံ ဗဲြမၐိုဟ္လလံ မဒွ္ရ။ ဣဏံဝြံ ဟိုတ္နဴ ေဇဿာဝ္ပ႐ိုင္ ေဇြာဝ္တပ္ေစွ္ အၾကာညးဍဳင္ကြာန္မန္တံ ႏြံကၜဳင္ဗြဲမဂတာပ္တဲကီု၊ ဆႝုဂဗလညာတ္ညးဍဳင္ကြာန္မန္ပ႙ု ႀကံင္မၛဳိဟ္ တိုန္ကၜဳင္ကီု မဒွ္ရ။ မြဲသာ္ပၜန္ ဌာန္ပ႐ိုင္ဗၜးၐးဂကူမန္ ေကုာံ ဂေကာံပ႐ိုင္ကဵဝဵတံ မံက္တိုန္ကၜဳင္ အခိင္အၾကာတံဂွ္ကီုတုဲ ဒုင္ စ႘ေရင္ဒဿံင္ပ႐ိုင္လၲဴအကာဲအရာၐါဂေကာံ ေကုာံ ပေရင္ဍဳင္ကြာန္ေကာန္ဂကူမန္တံဟြံသၠဳတ္ ပလံင္ဗစိုပ္ဒုင္စ႘ေရင္ဒဿံင္ ေကုာံ ပုရိႆာတ္မန္ပု႙ (ဗြဲေတဿင္ မန္ဍဳင္မၛးဂမၜဳိင္)ကီု မဒွ္ရ။ နကႝုပေရင္လြ႘ပရာ ဂေကာံပႛ႘ပႛပ္သ႘ကၜ႘ညးသၠံ နဴဂေကာံည႘သဿဟ္ဂကူမန္ (MUL) ေကုာံ ခမ႘ သင္မန္တံ ေလဝ္ ဒွ္ပေရင္စႝုဒှာပဋိပကၡမန္ ဟြံဂြံဒွ္ဆီပၚဍာ္ေဇြာဝ္ရ။ ေကာန္ဂကူမန္ပ႙ု ဟြံေလင္ဒိုခ္ ဒႝုကႝုဗီု ပဋိပကၡေႀတံေတံမဒွ္ရ။


ပေရင္ခက္ခုဲ မ႘ဒ႘ယာပ႙ုတၛဲဏံ

ဗီုကႝုလဝ္ဥပမာ ပၠဵသြာ ေကုာံ ဍာ္ကဿာဂွ္ရ။ ပေရင္ဍဳင္ကြာန္၊ ပေရင္တဵတက္ကဿိန္ဍဳင္မြဲဝြံ ဆက္ေစၜာံဗၵာဲဓလာဲဒဿံင္ ကုအေခါင္
သၜးၐးေဖါအ္ေျဗဝ္မ႘ဒ႘ယာတံေရာင္။ ျပႆနာပေရင္ခက္ခုဲ မ႘ဒ႘ယာေကာန္ဂကူမန္ပ႙ုဝြံ ဟိုတ္နဴျပႆနာတမ္႐ိုဟ္ကဿိန္ဍဳင္ပ႙ု
မဒွ္ရ။ ေသှာတ္တၜအဝႝု ေကုာံ ဝါဒမဟာေကာန္ဂကူတံဂွ္ ဒွ္ပေရင္ကဿဳိန္ေဇှာ္ ေဆဝ္တာဒဿံင္ေဇဿာဝ္ဍာ္ေဖါအ္ေျဗဝ္တဵတက္ မ႘ဒ႘ ယာေကာန္ ဂကူမန္ပ႙ုေရာင္။

လက္ထက္အလႝုအသ႘ ပါလ႘မာန္ဒ႘မဝ္ကေရၿဇ႘ဂြံလဝ္အဝႝုေတံဂွ္ ပေရင္သၜးၐး၊ ပေရင္ဍဳင္ကြာန္ႏြံကၜဳင္ၐိုတ္ဒးရးတုဲ ရဲမ႘ဒ႘ယာ
တံ ဂံင္ပံက္ႀသဳိဟ္ဟီုဂးပၚပဲါတၜအဝႝု ဥဴႏုတံ ဂံင္င္သၠာသၠာရ။ ၐိုန္ရပှာန္ အပႜဲဍဳင္ႏြံဒဿံင္ကီုေလဝ္ ဍဳင္ဗဿာဝြံ တဵတက္ေဇှာ္ေမာဝ္ဒဿံင္ ၐိုတ္ဒးရးရ။ ဍဳင္ဗဿာဝြံ အၾကာဍဳင္အာယွမၢး ဒွ္ဍဳင္မှဳံကႝုုဂုဏ္စရာဲသကၡာခိုဟ္မဲြ မုက္မတ္ေက်ဝ္ေဂါဝ္ လၲဴဂၜးကဝ္တံရ။ ပႜဲကႝု ေခတ္အလႝုအ သ႘ ပါလ႘မာန္ဏံဂွ္ရ ေကာန္ဍဳင္ဗဿာ “ဦးသန္႔” ဂြံအေခါင္ဒွ္ကၜဳင္ညးအုပ္ကာနာနာ ပႜဲဂေကာံကုလသမဂၢ မဒွ္ရ။ အေခါင္အရာ ပႜဲ ေခတ္အလႝုအသ႘ ဒ႘မဝ္ကေရၿဇ႘တံဝြံ ခိုဟ္ေဂါဝ္ဗြဲမေလာန္။ ဆဂး အလႝုအသ႘ပှာန္ ဗႝုေနေဝန္ သီေထာံအဝႝု ပႜဲသှာံ(၁၉၆၂)ေတံ တုဲဂွ္ အလုံဍဳင္မြဲ အလုံဍဳင္မြဲ သၵးဒုင္တဿာတ္လဒႝုေကၜံ အေခါင္အရာနာနာရ။ အေခါင္ဟီုဂးပံက္ႀသဳိဟ္ (Freedom of Expression) တံေကၜံအိုတ္တုဲ ႐ုင္ဗလးရမ်ာင္၊ ႐ုင္ပ႐ိုင္ဗြဲမဂၜဳိင္တံဂွ္ ဒွ္အာပိုန္ဟာန္အလႝုအသ႘ (ျပည္သူပိုင္) အိုတ္ရ။ ဂေကာံေဗာ္ပေရင္ဍဳင္ ကြာန္နာနာတံဂွ္ သၵးဒုင္ပလီုေကၜံတုဲ ကႜဳိပ္သၠဳိပ္ပေရင္ဍဳင္ကြာန္ဂမၜဳိင္ သီုကႝုကႜဳိပ္သၠဳိပ္မန္ နာဲအံင္ေထာန္၊ နာဲငၛဳ႙တုင္တံ သၵးဒုင္ရပ္ထိင္ေထာံအိုတ္ရ။ အပႜဲသေကံတဲတၜအဝႝု နယဿဳေဗာ္သႝုေယွဝ္ေလတ္ဍဳင္ဗဿာ(မဆလ)ဂွ္ အလုံဍဳင္မြဲ အေခါင္အရာေကၜံကၜက္အိုတ္အး၊ ပေရင္ေဖါအ္ေျဗဝ္မ႘ဒ႘ယာတံေလဝ္ ပၜဳိတ္ျဇေစွ္အာကီုရ။

မၛးနဴေသှာတ္တၜအဝႝုပၜန္ ေကာန္ဂကူမန္ပ႙ု သၵးပႜဳႝပႜဳိက္လဝ္ နဝါဒမဟာဂကူတုဲ အေခါင္အရာလိက္ပတ္ေယန္သှာင္ေကာန္ဍဳင္
အရင္တံ သၵးဒုင္တဿာတ္လဒႝုလဝ္တုဲ ပေရင္မ႘ဒ႘ယာမန္ပ႙ုဂွ္ ဂြံအေခါင္ဍဳိပ္ဍဵဟြံေလာဲရ။ မၛးနဴအလႝုအသ႘တံ ဟြံဘိုင္ထံက္ပင္
ပေရင္ကတ္ေဗၲာန္လိက္ပတ္မန္ပ႙ု မင္မြဲအာဲကဿာဲေယန္သှာင္မန္ပ႙ုဂွ္ သီုကႝုေဍံတံ တဿာတ္လဒႝုေထာံဘာမန္၊ ရပ္ေထာံညးေဗၲာန္ လိက္မန္တံဂွ္တုဲ လိက္ပတ္ပ႙ုဟြံဂႝုလဟႝုရ။ နဴကႝုဍဳင္မန္ပ႙ု ေဆာံျဗမ္ကၜဳင္ ပြဳိင္(၂၅၀)သှာံ၊ လိက္ပတ္မန္ပ႙ုေလဝ္ သၵးဒုင္ပလီု ပလာ္၊ လက်ာ္ခမ႘သင္တံေလဝ္ သၵးဒုင္စံင္ယတ္၊ အေခါင္အရာသုင္ေစာဲလိက္မန္ ပႜဲ႐ုင္ေလဝ္ဟြံမြဲကၜဳင္တုဲ မှိဟ္ေလပ္လိက္ မန္ပ႙ုေအာန္ဗြဲမေလာန္၊ သဿဝ္ေသှာတ္ ဝါဒငၛိတ္ဂကူမြဲ၊ လိက္ပတ္အေရဝ္အျခာမန္ပ႙ု ဟြံဒွ္အေရဝ္႐ုင္(Official Language)မၢး ေသၢာံေဇှာ္ေမာဝ္တိုန္ မ႘ဒ႘ယာမန္သက္က္ဂွ္ ဒွ္ဟြံမာန္ရ။

သၵးထိုင္သးေကတ္ဂုဏ္စရာဲ ကုညးမဆာန္ဂကူမန္ပ႙ုဂွ္ ၐိုန္ရလိက္ပတ္မန္ပ႙ု ဟြံဒွ္လိက္႐ုင္ကီုေလဝ္ ညးတံမင္မြဲထိင္ဒဝ္ကၜဳင္ လိက္ပတ္ေယန္သှာင္မန္ပ႙ု စႝုကႝုတၛဲဏံရ။ မဂၢေျဇန္မန္၊ ဂ်ာေနဝ္၊ လိက္ေလဿင္တံေလဝ္ ဟြံလံဟြံလံ ၾတးပၲိတ္ဒဿံင္ အၾကာဝါတ္ ဂါတ္ခက္ခုဲနာနာရ။ တၜဂုဏ္အၥာပါလိတ ေကုာံ တၜဂုဏ္အၥာသိဃၤတံဂွ္ ဟိုတ္နဴၾတးပၲိတ္ မဂၢေျဇန္မန္ “လိက္ဂတာပ္ေခတ္”
တုဲ အလႝုအသ႘မဆလတံ ရပ္ပၜဳပ္ထံင္ ကုတၜဂုဏ္အၥာတံဂွ္ရ။ လက္ထက္အလႝုအသ႘နအဖပၜန္ အကာဲအရာဒႝုခိုဟ္တိုန္ေကြံ
ဟြံဒွ္၊ ပႜဲသှာံ(၂၀၀၂)ဂွ္ ညးပၲိတ္လိက္မန္ နာဲသႝုအံင္ သၵးဒုင္ရပ္ကုအလႝုအသ႘ဗဿာ ဟိုတ္နဴပၲိတ္လိက္ဟြံဂြံပဿိက္ နဴဂေကာံစဿ႘တ္
လိက္(စာေပစီစစ္ေရးအဖြဲ႔) သၢးရ။ လိက္မန္ေသၢာံတိတ္မြဲမြဲအုပ္ဂွ္ သၵးအာတ္အေခါင္အလႝုအသ႘ကဆံင္ကဆံင္၊ သၵးတတ္
ေကၜာံ “စာေပစီစစ္ေရး” သၵးေကတ္အခိင္မင္ ဂၜဳိင္ကႝုဂိတုတုဲမွ ပဿိင္ေစွ္ အေခါင္ပၲိတ္ႏြံရ။


ဂေကာံမ႘ဒ႘ယာမန္တၛဲဏံ

-၁၉၈၈-ေတံ ပေရင္ဍဳင္ဗဿာကလိုက္ကဿဳႝတုဲ ဗေဗင္ေဇှာ္ကတၲဳႝဒွ္ ေပဲါဗၲဳိက္ညးဍဳင္ကြာန္တံ ဆႏၵအေခါင္ဒ႘မဝ္ကေရၿဇ႘တံဂွ္ သၵး
ဒုင္တက္ပလီုေကၜံနလြဟ္ ဒွ္ကၜဳင္ဆီပၚဍာ္ေဇြာဝ္တုဲ ညးဍဳင္ကြာန္တံခ်ဳိတ္ ဗှတ္ပိလၛီသၢးရ။ ကြးဘာတံဗြဲမဂၜဳိင္ေလဝ္ ၿဂိပ္ဒဵစိုပ္
ကၜဳင္အၾကာတိဍာ္ပၜန္ဂတး ေကုာံ တိဍာ္ပယ်ဳႝဍဳင္ေသံ၊ ဍဳင္ၾကဳက္၊ ဍဳင္ဂလာတံအိုတ္ရ။ ဟိုတ္နဴသဿတ္ဘာ ေကုာံ ရဲတၜပညာ၊ သဿာလိက္ပတ္တံဂွ္တုဲ လိက္ေလဿင္၊ လိက္ပ႐ိုင္ဘာသာဗဿာ၊ ဘာသာအဂၤလိက္တံ မံက္တိတ္ကၜဳင္အၾကာတိဍာ္ဗၜးၐးတံအိုတ္
ရ။ လိက္ပ႐ိုင္ “ေခတ္ၿပဳိင္” “ဨရာဝတ႘” “မဇၨၽိမ”တံဝြံ ပၚကၜဳတ္ကၜဳင္နဴေခတ္ “၈၈”ဟီုဂြံရ။ အၾကာဂွ္ လိက္ပ႐ိုင္ေကာန္ဍဳင္
အရင္ “SHAN” တံ မံက္ကၜဳင္ပႜဲမန္ပ႙ုေလဝ္ “လိက္ေလဿင္ၐိုပ္ထဝ္” လိက္ CPPSM တံ မံက္ကၜဳင္ကီုရ။ လဿဳဟ္ဏံမၢး လိက္ပ႐ိုင္ သှံင္တိုင္၊ ဂ်ာေနဝ္ ေခတ္ပ႙ု၊ တိုင္ခ႘ တိတ္ဒဿံင္ရ။ နကႝုဂေကာံပ႐ုိင္မၢး "ဌာန္ပ႐ုိင္ဗၜးၐးဂကူမန္" ေကုာံ "ဂေကာံပ႐ုိင္ကဵဝဵ"တံ သၸသၨဳိင္ကု ေဒသပယ်ဳႝ ဍဳင္ေသံတုဲ ပတိတ္ဒဿံင္ပ႐ုိင္ နဘာသာမန္၊ ဘာသာေအန္ဂလိက္၊ ေသံ ၊ ဗဿာကုီရ။ လိက္ပ႐ုိင္တံဏံဝြံ တက္ၾတးဒဿံင္ ဂၜဳိင္င္ဟြံမာန္ တုဲ ေပှာဝ္ရံင္ကုႝလဿိဟ္မှိဟ္ေကာန္ဂကူမန္ပု႙ ၐုိတ္(၃-၄)သင္ဃဲမၢး ေအာန္တဵဗြဲမေလာန္ရ။ ေလဿင္ အစ႘အဇန္ တ႘ဗ႘ ေကုာံ ေရဒ႘ ေယာ ေသၢာံဗလးရမ်ာင္မန္ပု႙ဂွ္ ဟြံမြဲဏီရ။ ပႜဲအလုႝအသ႘ဗဿာကုီ၊ ပႜဲအစ႘အဇန္ဒ႘ဝ႘ဗ႘ (DVB)ကုီ ဗလး ဒဿံင္ရမ်ာင္(၄)အခိင္ ညိညဓဝ္ မဒွ္ရ။

ေတာ္ရံင္ကုႝလဿိဟ္မွာဇန္ေကာန္ဂကူမန္ (၃-၄)ျပေကာဋိကုိဋ္ဏံမၢး ျဇဟတ္ဂေကာံမ႘ဒ႘ယာမန္ပု႙ ၐုိတ္လုႝဍဳိန္လ်ဒဿံင္ဂွ္ တီေကတ္ မာန္ရ။ အေဃာဂိတုေဖဖဝ္ဝါရ႘ - မာတ္ခ်္ သှာံဏံဂွ္ ညးခ်ဴလိက္ဏံ ေဝင္စုိပ္အာကြာန္ဝကၤတုဲ ဘုိင္ကႜဳိက္ပ္ေကၜာန္ဒဿံင္ကေမၜာန္ ပရုိင္ကဵဝဵရ။ ေသၢာံဆုႝေကတ္သဿတ္မန္ (ဝုတ္ဗၜာဲ)မြဲဂေကာံေဍာတ္ ပႜဲဂေကာံကဵဝဵ ေကုာံ ဌာန္ပ႐ုိင္ဗၜးၐးမန္တုဲ ဍဳက္ေကဝ္၊ ထုိင္
သး မိပ္စိုတ္ ဗြဲမေလာန္ကုီရ။ နကုႝပေရင္ထံက္ပင္ နဴဂေကာံေအန္ဂ်႘အုႝ(NGO)ညိညတုဲ သဿတ္မန္ပု႙တံ ဒုင္ဒဿံင္ဒဒုိက္ သြက္မ႘ဒ႘ ယာမန္ ေသၢာံတဵတက္ေဇှာ္ေမာဝ္တုိန္ရ။ ဟုိတ္နဴမ႘ဒ႘ယာမန္ မြဲဂေကာံေဍာတ္ဏံတုဲ ပ႐ူေကာန္ဂကူမန္ဂွ္ ပ႐ုိင္ေကၜာံဒဿံင္ ျပးဇး အလုံဂၜး ကဝ္ကုီရ။ ျဇဟတ္ပ႐ုိင္(Information Power)တၛဲဏံဝြံ ျဇဟတ္ထတ္သၠာတ္ဒဿံင္ ညံင္ရဵရမ်ာင္လြဟ္ကုီရ။ ၐုိန္ဂွ္ေလဝ္ သဿာပေရင္ ဍဳင္ကြာန္ ကႜဳိပ္သၠဳိပ္မန္ပု႙တၛဲဏံဂွ္ စြံစုိတ္သၸအာ႐ုီ ကု မ႘ဒ႘ယာေအာန္ေကြံေကြံရ။

ပေရင္မ႘ဒ႘ယာေဇှာ္ေမာဝ္တဵတက္မွ ပေရင္ေကာန္ဂကူ မိပ္ျမဟ္ေဖာအ္ေျဗဝ္မာန္၊ ပေရင္ဍဳင္ကြာန္မန္ တဵတက္မွ မ႘ဒ႘ယာကၧံင္ သၜဳင္မာန္ေရာင္တုဲ ဂကူမန္ပု႙ ညးညးအဲအဲ သၵးသၸလြ႘ ဘုိင္ထံက္သၜဳင္ပၲဳိန္ကၧံင္မ႘ဒ႘ယာမန္ ေထက္ေရာင္။ ျဇဟတ္မှိဟ္၊ ျဇဟတ္ ၾသန္ဘ႑ာ ေကုာံ ပေရင္ကတ္ေဗၲာန္ ဟြံမြဲမၢး ေပဲါၿပဳိင္ပၠာန္ ကု ပေရင္တဵတက္ဂၜးကဝ္တၛဲဏံ ဟြံမာန္၊ ယဝ္ရပု႙ ဟြံဘုိင္ဂၥာန္လြ႘ ညးသၠအ္မၢး ဂကူမန္ပု႙ေလဝ္ လၨဳဲလလုဲေစွ္ ဨကန္ေရာင္။