လိက္လညာတ္

အပါဟံင္မန္

အလႝုအသ႘ဍဳင္မြဲမြဲ၊ ေဗာ္ပေရင္ဍဳင္ကြာန္မြဲမြဲ၊ ဂေကာံသၸစှးဂကူမြဲမြဲတံ အပႜဲအရာပေရင္အာကႜဳိပ္တုဲ သာ္လႝုေဖ်ံလဝ္ဂၜံင္တရဵႏြံဂွ္ ဒွ္ပ႐ူပရာ ညးဍဳင္ကြာန္တံ စိုတ္လုပ္စမြဲ (ဝါ) ပၚပဲါအာ လၲဴပေရင္ကေမၜာန္တံရ။ စပ္ကႝုပေရင္ဝြံတုဲ သာ္လႝုအလႝုအသ႘ပှာန္ဗဿာလီ ေဗၢတ္ကၜဳင္ ေဗာ္ေကာန္ဍဳင္အရင္ဂမၜဳိင္ကီု ေကုာံ နဲကဲသာ္လႝုေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိ ပတိတ္သြဟ္ပေရင္ဍဳင္ကြာန္ လၲဴခုင္မာန္ေရာ ဂွ္ ဒွ္အရာညးဍဳင္ကြာန္ အပႜဲဍဳင္တံ စိုတ္လုပ္စမြဲ ေကုာံ သဿတ္မန္ေခတ္တဿိတံ စိုတ္လုပ္စဒဿံင္ရ။

ပေရင္ခ်ဴဓဇက္သၨဳိင္ေသှာဝ္ဥပေဒ အပႜဲကဿိန္ဍဳင္ဝြံ ဒွ္ကေမၜာန္ဒပ္ ပှာန္တံ မြဲဟြံေသင္တုဲ ဒွ္ကေမၜာန္ေဆင္စပ္ကႝုညးစှးေသၢာံဒုင္႐ုဲစွ္ အပႜဲဍဳင္တံမြဲေရာင္။ ႀကဵနဴအလႝုအသ႘ပှာန္သီကၜဳင္အဝႝု သှာံ- ၁၉၈၈ -ေတံတုဲ လေလာင္ၾတးကၜဳင္လဝ္ရ။ အလႝုအသ႘ပှာန္ဝြံ အပႜဲကႝု ေပဲါ႐ုဲမာဲဂွ္ မာဲပိုတ္အာကုႝ ဂအုပ္ဂေကာံဒ႘မဝ္ကေရၿဇ႘ ေကာန္ဂကူ (ေအန္အယ္လ္ဒ႘) တုဲ ဟြံပအပ္အဝႝုကႝု ေဗာ္ဇှးမာဲ ဂမၜဳိင္တံရ။ သြက္ေသၢာံဆက္ထိင္အာ အဝႝုအပႜဲကဿိန္ဍဳင္မာန္ဂွ္ စ႘ ဇန္ေကၜာန္ဗဒွ္ သဘင္သ႘ကၜ႘ေကာန္ဂကူကီုရ။

နကႝုပေရင္ပိုန္ျဂပ္ မြဲဒကုတ္မြဲဒကဵ ပေရင္ကႝုေကတ္ အၾကာၐါ လၸာ္တံတုဲ အလႝုအသ႘ပှာန္တံ ဂၥါန္လြ႘ကၜဳင္ ညံင္ေသၢာံေကၜာံကႜကႝု ဂေကာံပၜန္ဂတးရပ္လြဟ္အပႜဲဍဳင္တံရ။ ဗြဲဒဒွ္ကြတ္လီေဗၢတ္တံဝြံ အလႝုအသ႘ပှာန္ ကႅိဂြံပရဲပရာံဂၜဳိင္တုဲ ဒွ္ဒဿံင္ဒတုဲဖႝုေဗၲာံလၸာ္ဂေကာံ ရပ္လြဟ္တံရ။ သှာံ-၁၉၈၉-ဂွ္ အလႝုအသ႘ပှာန္ ဂြံကၜဳင္တင္တုပ္ စိုတ္ ပေရင္ေဒံါပန္ေပွာ္ကႝု ဒပ္မဟာမိတ္ ဒ႘မဝ္ကေရတ္ေတတ္ ဍဳင္ဗဿာရ။ ႀကဵနဴဂွ္ပၜန္ ဂြံကၜဳင္တင္တုပ္စိုတ္ကႝု ဒပ္ပှာန္ည႘သဿဟ္ ဂကူဝတုဲ ထပ္ဂြံကၜဳင္ တင္တုပ္စိုတ္ဂၜဳိင္ကႝုဂေကာံရ။ သှာံ-၁၉၉၄-ဂွ္ ထပ္ဂြံကၜဳင္တင္တုပ္စိုတ္ကႝု ဂေကာံသၜးပြးဂကူကေခ်င္ (ေကအိုင္အဝ္)တုဲ ဒပ္ပံင္ေကာံမန္ ေကာ္ဂးဂွ္ ျဇဟတ္ဍဳိန္လ်ကၜဳင္ရ။ သှာံ -၁၉၉၅-ဂွ္ ဂေကာံသပုန္တိုင္ခ႘ဂကူမန္ ေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိ ထပ္ေဒံါအာပေရင္ပန္ေပွာ္ကႝုအလႝုအသ႘ပှာန္ဝြံပၜန္တုဲ ေသှာဝ္ကႝုျဇဟတ္ ပၜန္ဂတးေဇှာ္ေဇှာ္အပႜဲဍဳင္ဗဿာဂွ္ သမဂၢဂကူကေရင္ (ေက ေအန္ယူ)မြဲေဟင္ ေသွ္တဵကၜဳင္ရ။ ဟီုေဂၜံေဂၜံမၢး သမဂၢဂကူကေရင္၊ ေဗာ္ဗၜးၐးရေခင္၊ ဂေကာံဒပ္ပှာန္ဂကူေခ်င္တံ ဟြံထံက္ ဂလာန္ကႝုပေရင္အာကႜဳိပ္ အလႝုအသ႘ပှာန္ဗဿာတုဲ ဂေကာံေဒံါပန္ေပွာ္တှဟ္ဂမၜဳိင္တံ မပါလုပ္အာအပႜဲဝိုင္တံကီုရ။

ညးဍဳင္ကြာန္မန္ဂမၜဳိင္တံ အာတ္မိက္ကႝုကၜဳင္ျဇဟတ္ သြက္ေသၢာံေကႅင္ပန္ကႝုအလႝုအသ႘ပှာန္ကီုေလဝ္ ေသှာဝ္ေဒံါပန္ေပွာ္ဂွ္ ေဗာ္ ဍဳင္မန္တဿိ ဟြံဒုင္ပလီုတုဲ စဿ႘မင္ေသာင္ကလးကၜဳင္ ပဋိပကၡ ပေရင္ဍဳင္ကြာန္လၲဴခုင္ မလအ္လကၜဳင္စွ္သှာံအခါျပင္ရ။ ေဒံါပန္ေပွာ္မွ ေသာင္ကလး ဂၜာဲသြဟ္ပေရင္ဍဳင္ကြာန္မာန္ဂွ္ ဂလာန္ဝြံ ေဍံဍာံျပအာလဿဳိန္ကာလဟြံေသင္၊ ႀကဵနဴသဘင္သ႘ကၜ႘ေကာန္ဂကူ အလႝု အသ႘ပှာန္ေကၜာန္ဗဒွ္ဂွ္ တုဲဒွ္အာတုဲ ပေရင္ကလိုက္ကဿဳႝညးဍဳင္ကြာန္တံ ဒုင္တဲဟြံမာန္ အပႜဲဂိတုေသပ္ေတမ္ပါဂွ္ ညးထၞးဆႏၵတံ သၵးခ်ဳိတ္အာႏြံကၜဳင္ရ။ အကာဲအရာအပႜဲဍဳင္ဝြံ ၿပံင္သၜာဲကၜဳင္ရ။ ပဋိပကၡပေရင္ဍဳင္ဗဿာဂွ္ ဒွ္အရာဍဳင္ဂၜးကဝ္တံ ဘိုင္ေသာင္ကႝုတုဲ လဿဳဟ္ဏံ… ညးစှးကုလသမဂၢ စပ္ကႝုပေရင္ဍဳင္ဗဿာ ေအဗရာေဟန္ ကာမ္ဗါရ႘ ပႛ႘ပႛပ္ဒဿံင္ကႝုဍဳင္အာၿဇ႘ယာန္ဂမၜဳိင္ ေကုာံ အလႝုအသ႘ နအဖ၊ အံင္သာန္သုဂ်႘တံကီုရ။ ပေရင္ည႘ညတ္တံ ေစွ္ဗီုျပင္ေသှာတ္ဗၞတ္တံတုဲဒွ္မၢး နကႝုဂေကာံေဒံါပန္ေပွာ္ကႝုအလႝုအသ႘ပှာန္သဿး ဟြံေသင္ မပၲံကႝု သမဂၢဂကူကေရင္၊ ေဗာ္ဗၜးၐးရေခင္ ေကုာံ ဂေကာံဟြံေဒံါပန္ေပွာ္ေဇှာ္ေဇှာ္ဂမၜဳိင္တံ ၾကက္ေသၢာံေကႅင္ပါလုပ္ အပႜဲသြာင္ပေရင္ဍဳင္ကြာန္ ဒက္ပၲန္ကဿိန္ဍဳင္ပံင္ေကာံ (federal state)ဂွ္ပၜန္ေရာင္ ညာတ္ေကတ္ရ။

ေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိ ေဒံါအာပေရင္ပန္ေပွာ္ကႝုအလႝုအသ႘ပှာန္တုဲ ကႅိဂြံအေခါင္ပေရင္လုက္စုက္ကႝုညးဍဳင္ကြာန္တံ တဿာဂလိုင္ကီုရ။ ေကၜာန္ဗဒွ္ကၜဳင္ သဘင္သ႘ကၜ႘ေကာန္ဂကူမန္ မဂၜဳိင္ကႝုဝါရ။ တင္ဝြံ ေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိ ဟြံလသာေထာံကႝုညးဍဳင္ကြာန္မန္တံပုဟ္ ထၞးဒဿံင္သက္သ႘ကီုရ။ ေဗာ္ေသၢာံတန္တဵအာမာန္ဂွ္ သၵးေကတ္ျဇဟတ္ထံက္ဂလာန္ ညးဍဳင္ကြာန္မန္တံတုဲ ညးဍဳင္ကြာန္မန္တံ ေသၢာံဂီုကၜဳီအာမာန္ဂွ္ ေဗာ္ သၵးကႝုပေရင္စႝုဒှာကီုရ။ ပေရင္ထံက္ဂလာန္ညးဍဳင္ကြာန္ဟြံမြဲမၢး ေဗာ္ဂွ္တန္တဵအာဍာ္ဇမၜိင္ မာန္ဟြံ ေသင္ ဒွ္သာ္ဂွ္မၢး ပေရင္ ထံက္ဂလာန္ ညးဍဳင္ကြာန္မန္ဂွ္ ဒွ္ျဇဟတ္အဓိကေဇှာ္အိုတ္မြဲ သြက္ေဗာ္ရ။

ၐိုန္ဂွ္ကီုေလဝ္ စပ္ကႝုပေရင္ပၲဳိန္ထၞး အေခါင္ကႝုမာဲအပႜဲေဗာ္တုဲ ညးဍဳင္ကြာန္မန္တံ သၵးဒုင္တဿာတ္လဒႝုလဝ္ကီုရ။ ျဇဟတ္ထံက္ ဂလာန္ညးဍဳင္ကြာန္ဟြံမြဲမၢး ေဗာ္တန္တဵအာဍာ္ဇမၜိင္မာန္ဟာ သၵးခ်ပ္ဗၥာကၜဳင္ရ။

ဒှာဲတိဍာ္ဂေကာံပၜန္ဂတးတံအုပ္ဓုပ္လဝ္ တြဳႝရးဍဳင္ေသံ၊ တြဳႝရးဍဳင္မန္၊ တြဳႝရးဍဳင္ကေရင္တံဂွ္ အလႝုအသ႘ပှာန္ဗဿာတံ ဖံက္ပၠဝ္ကၜဳင္ အေခါင္အရာမှိဟ္ကီုရ။ ပေရင္အလႝုအသ႘ပှာန္တံသီကၜဳင္တိဍာ္၊ ပလီုကၜဳင္ေကာန္သမၻာ၊ သၜဲကၜဳင္ဒပ္ပှာန္တံဝြံ ဂေကာံပၜန္ဂတး ရပ္လြဟ္ဂမၜဳိင္တံ ေသာင္ကလးကၜဳင္ လၲဴပဋိပကၡေသာဲေသာဲေျဗာဲေျဗာဲတံ ဟြံမာန္ကၜဳင္ရ။ ျဇဟတ္ဒပ္ပှာန္ဂကူဇကုခိုင္င္ကၜဳိက္က္ ဟြံမြဲမၢး အဝႝုပေရင္ဍဳင္ကြာန္ဇကုဟြံမြဲရ။ အဝႝုပေရင္ဍဳင္ကြာန္ဟြံမြဲမၢး ေပဲါအံင္ဇှးေဇှာ္ေဇှာ္မြဲ ကႅိဂြံမာန္ဟြံေသင္။

ေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိဝြံ မတုပ္သဿဟ္ကႝုဂေကာံရပ္လြဟ္ေကာန္ဍဳင္အရင္တှဟ္ဂမၜဳိင္တံကီု ေဆင္စပ္ကႝုပ႐ိုင္တုဲ လုက္စုက္ကႝု(media) ဂၜးကဝ္တံ ေအာန္ေလာန္ရ။ ပဋိပကၡပေရင္ဍဳင္ကြာန္ အပႜဲဍဳင္ဗဿာဝြံ ညးထၞးဆႏၵဂမၜဳိင္တံ သၵးဒုင္ရပ္ သၵးဒုင္ခ်ဳိတ္အာတံဂွ္ ၐိုန္ဂကူ ေကာန္ဍဳင္အရင္ဂမၜဳိင္တံ ၐိုန္ပါလုပ္အပႜဲပေရင္ကလိုက္ကဿဳႝဂွ္ကီုေလဝ္ ဟြံဂြံအထိုင္သးကႝုဂေကာံပ႐ိုင္ဂၜးကဝ္တံရ။ ဂအုပ္ဂေကာံ ဒ႘မဝ္ကေရၿဇ႘ေကာန္ဂကူ(ေအန္အယ္လ္ဒ႘)သဿးေဟင္ ေသၢာံဒုင္ယဿဳခိုဟ္ရ။ ေသၢာံဒုင္ယဿဳပေရင္ထံက္ဂလာန္ညးဍဳင္ကြာန္တံရ။ ညးဒမၜဳက္သဿဝ္တိ ေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိ ေကုာံ ေဗာ္ရပ္လြဟ္ေကာန္ဍဳင္အရင္တံ ဟြံမြဲအပဲႜသြာင္ပ႐ိုင္ေဇှာ္ေဇှာ္ဂၜးကဝ္ “ဗ႘ဗ႘သ႘”၊ “ေအေအပ္ဝွဗ႘”၊ “႐ိုက္တာ”၊ ေအဗ႘တံမၢး ဂေကာံတံ ၐိုတ္လႝုေကၜာန္ဒဿံင္ ဗဗြဲဓရ္ ဗတိုက္ေကတ္အေခါင္အရာ သၜးပြးေဇှာ္ေဇှာ္ကီု ေလဝ္ ကႅိဂြံေပဲါအံင္ဇှး မြဲေဍာတ္ဓဝ္ရ။

ျဇဟတ္ဆက္ေဆာံဍဳင္သၟာင္ဝြံ ႀကဵနဴေဗာ္ေဒံါပန္ေပွာ္ကႝုအလႝုအသ႘ပှာန္တုဲ အသိင္ျဇဟတ္ဍဳိန္လ်ကၜဳင္ကီုရ။ ပေရင္အာကႜဳိပ္ ေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိတုဲ ဂေကာံည႘သဿဟ္ဂကူမန္ မဒွ္ညးစှးမန္ အပဲႜဂေကာံဂကူဟြံမြဲကႝုဍဳင္(UNPO)ဂွ္ပၜန္ သြက္ေသၢာံပလံင္ညးသဿတ္မန္ တံ ေသၢာံကတ္အာပညာ ဒက္အာမိတ္သဟာဲ ကေရာံဂကူမပါလုပ္အပႜဲဂေကာံတံဂ္ွ ဟြံမြဲကၜဳင္ရ။ လတုဲပၜန္ ညးမဒွ္ဒဒိုခ္စိုပ္အာ ဍဳင္တတိယတံဂွ္ ဒွ္အရာသြက္ဂကူ ေသၢာံေကၜံကၜက္အာမြဲေရာင္ ေဗာ္ညာတ္ေကတ္ရ။ ပ႐ူဒဒွ္ဝြံ သၸကန္ဂစိုတ္ဟြံဂြံရ၊ နကႝုေဗာ္ ပၜန္ ညးစိုပ္အာဍဳင္တတိယတံ ေသၢာံလုပ္စိုပ္ေကၜာန္အာကေမၜာန္ အပႜဲဂေကာံကုလသမဂၢ၊ ဂေကာံသဿာကေမၜာန္ဂၜးကဝ္၊ ဂေကာံ ပေရင္ထတ္ယုက္ဂၜးကဝ္ ေကုာံ ဂေကာံမႏြံၾသဇာေဇှာ္ အပႜဲဂၜးကဝ္တှဟ္ဟ္မာန္ဂွ္ သၵးထၞးအာဂၜံင္၊ သၵးကႝုအာျဇဟတ္ေထက္ကီုရ။ ပဋိပကၡလဿဳဟ္ဝြံ တာလ်ဳိင္ကဆံင္လၲဴအပႜဲေဗာ္ဂွ္ သြက္ေသၢာံတတ္ေကၜာံဍဳင္မြဲကႝုမြဲဝြံ မႏြံဒဿံင္အခက္အခုဲဗြဲမေလာန္၊ အေခါင္ဟြံမြဲ ဏီေရာင္ ဝိုတ္ေထာံေကၜံဟြံဂြံရ။

စပ္ကႝုဂၜံင္တရဵမူဝါဒတုဲ အပႜဲေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိဝြံ ေဖ်ံထၞးလဝ္ဗီုျပင္ကၜးကၜးတဿးတဿး ဟြံမြဲဏီေရာင္။ တၜပညာဍဳင္သၟာင္မြဲတၜ ခ်ဴပၚပဲါလဝ္ ႏြံရ။ ၐိုန္ဂွ္ကီုေလဝ္ ပဲါနဴသမဂၢဂကူကေရင္(ေကေအန္ယူ)တုဲ ေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိဝြံ မဒွ္ဂေကာံအာယုက္ဒတန္ ပေရင္ဍဳင္ကြာန္ေဇှာ္ အိုတ္မြဲ အပႜဲဍဳင္ဗဿာရ။ မႏြံကႝုပေရင္ဆႝုဂဗႀကံင္မၛဳိဟ္မြဲေရာင္ ပ႙ုဂကူမန္တံ သၵးေကတ္ဂုဏ္စရာဲေထက္ရ။ နကႝုေဗာ္အာကႜဳိပ္တုဲ ဂေကာံပံင္ေကာံပေရင္ဂကူမန္(MAU)ပၜန္ ညံင္ေသၢာံဒွ္ဂေကာံကမၼတ႘ ရပ္သၜေႏွဝ္အလုံပေရင္ဍဳင္ကြာန္မန္ဂွ္ သၵးစဿ႘ေကတ္အာရ။ သၵးဒွ္ဂေကာံပံင္ေကာံေဖ်ံသၢဳတ္သြာတ္မာန္ အပႜဲသြာင္ပေရင္ဍဳင္ကြာန္မန္ရ။ သၟာင္နဴဂွ္ပၜန္ မပၲံကႝု ဂေကာံအဓိက ဂေကာံဒ႘မဝ္ ကေရၿဇ႘ဂကူမန္၊ ဂေကာံခမ႘သင္မန္၊ ဂေကာံမန္ဍဳင္ေသံတံ ေသၢာံပါလုပ္ သၵးတံင္ၿဂဲစန္ဒက္အာရ။

အခိင္ဝြံ မဒွ္အခိင္ၿပဳိင္ဗၠာန္အာကႜဳိပ္မြဲရ။ ဗြဲဒဒွ္ ပေရင္အာကႜဳိပ္ေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိတုဲ စန္ပေကာံ ေကာန္ဍဳင္အရင္တံမာန္ရ။ ပဲါနဴဂွ္ ေအဗရာဟာန္ ကာမ္ဗာရ႘ ဆႝုဂဗ အံင္သာန္သုဂ်႘တုဲ (ဗဿာဟြံပါလုပ္) ဂကူေကာန္ဍဳင္အရင္ဂမၜဳိင္တံ ေသၢာံေကာံ ဆႝုဂဗ ကႝု ကာမ္ ဗါရ႘မာန္ဂွ္ ေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိ သၵးအာကႜဳိပ္ေထက္ေရာင္ ပၲဳိန္ထၞးဏာရအဵ။


လိက္ပေရင္ဝြံ ပၲဳိန္ထၞးသြက္သဘင္သ႘ကၜ႘ေကာန္ဂကူမန္ရ။