ေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိဝြံ ဒွ္ေဗာ္ပရင္ဍဳင္ကြာန္မန္ အခန္ပဿိက္ေဇှာ္မြဲ အပႜဲအခိင္(၂၀)ဗြဝ္ကၜံ ေကုာံ(၂၁)ဗြဝ္ကၜံဏံရ၊ ႀကဵႏူအခိင္ ေဗာ္ပၜတရဵဍဳင္မန္ ေဖ်ံေထာံလြဟ္ ကုအလုႝအသ႘တဲု သှာံ(၁၉၅၈) ဂိတုဂ်ဴလုိင္(၂၀)ဂွ္ ဒက္ပၲန္ကၜဳင္လဝ္ ေဗာ္ဍဳင္မန္တိဿရ။ အပႜဲအၾကာအခိင္ပြဳိင္ ၐုိတ္(၅၀)သှာံတံဂွ္ ၿပိဳင္ပၠာန္ကၜဳင္ကုႝ ပေရင္အာကႜိဳပ္အလုႝအသ႘ပှာန္တံ အဆက္ဆက္တဲု သှာံ(၁၉၉၅) ဂွ္ ေဒံါေထာံပေရင္ပန္ေပွာ္ကုႝ အလုႝအသ႘ပှာန္ရ။

အပႜဲသဿဝ္တဲပေရင္အာကႜိဳပ္ ေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိဂွ္ ညံင္ရဵဂေကာံဒပ္ေဍာတ္တ္တံ မပၚတိတ္အာႏြံကုီ၊ ေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိ အာကႜိဳပ္တဲု ဂေကာံဒတန္ဆက္ေစၜာံဂကူမန္၊ ဂေကာံည႘သဿဟ္မန္ ဂေကာံသဿတ္မန္လညာတ္တဿိ၊ ဂေကာံပံင္ေကာံဂကူမန္တံဂွ္ ဒက္ပၲန္ ကၜဳင္လဝ္ႏြံရ။ ျဇဟတ္ပေရင္စႏၵက္ပေရင္ဟုီဂး အရာသ႘က႘ၜဗြဲမသၜးပြး အပႜဲဍဳင္တံဂွ္ ၐုိန္ေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိ သၵးဒုင္တဿာတ္လဒႝုကၜဳင္ ကုႝ ကုအလုႝအသ႘ပှာန္ကီုေလဝ္ ဂေကာံည႘သဿဟ္မန္၊ ဂေကာံသဿတ္မန္လညာတ္တဿိ၊ ဂေကာံမန္စုိပ္ဍဳင္သၟာင္ဂမၜဳိင္တံ၊ ပံက္ကၜဳင္မတ္ကေတာဝ္ကုႝကုေကာန္ဂကူမန္ မစုိပ္ဍဳင္သၟာင္ဂမၜဳိင္တံ အရာပေရင္မှိဟ္၊ သၨဳိင္ပေရင္ဍဳင္ကြာန္တံ နကုႝလိက္ အုပ္နာနာတံကုီရ။ ဂေကာံဒက္ပၲန္အေခါင္အရာမှိဟ္ဍဳင္မန္၊ ပ႐ုိင္သၜးပြးဂကူမန္ ေကုာံ ပ႐ုိင္ကဵဝဵ ရာမညေရဒ႘ယဝ္တံဂွ္ ဒွ္ကၜဳင္ အခန္အဓိကမြဲ အခိင္ကာလေဒံါပန္ေပွာ္ဏံကုီရ။

အပႜဲသၨဳိင္ဒက္ပၲန္ေဗာ္ဝြံ သၸအေစာံကုႝသၻင္သ႘က႘ၜေကာန္ဂကူမန္တဲု ပေရင္္ကေမၜာန္ ေကုာံ ပေရင္အာကႜဳိပ္တံ ၿပံင္သၜာဲကၜဳင္ ညိညႏြံရ။ ညးမအာကႜဳိပ္ မှဳံလညာတ္ပေရင္ဍဳင္္္ကြာန္ ကဆံင္လေဒါဝ္ဂမၜဳိင္တံ ညံင္ရဵ မႏုက္တိတ္အာႏူေဗာ္ႏြံရ၊ ညးဍဳင္မန္ ဂမၜဳိင္၊ ခမ႘သင္မန္ဂမၜဳိင္တံေလဝ္ ထံက္ကၜဳင္ဂလာန္ လၲဴသၨဳိင္ပေရင္ကေမၜာန္ေဗာ္ႏြံကၜဳင္ကုီရ။ ေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိဝြံ ၐုိန္ဒွ္ဂေကာံ ပေရင္ဍဳင္ကြာန္ ေဗာ္ရပ္လြဟ္မြဲကုီေလဝ္ အပႜဲဂၜံင္တရဵေကတ္ေပဲါအံင္ဇှးဂွ္ ဍဳိန္ၐတ္ေလာန္ရ။ သုင္ေစာဲလဝ္ ဂၜံင္တရဵ မဇၨၽိမပဋိပဋာ(Middle way)မြဲဂွ္ ေသၢာံဆႝုေကတ္ရ။ ေရွ္ေသွ္တဵအေခါင္အရာမှိဟ္ရ။ ႀကဵႏူအခိင္မြဲဒၿမိပ္ ေဗာ္ဍဳင္မန္တိဿကုႝ အလုႝအသ႘ပှာန္ဗဿာ ေဒံါပန္ေပွာ္တုဲ အလႝုအသ႘တံဗလးနင္ေကာန္ပှာန္ဗဿာရာံတိတ္(ဝါ)ေကာန္ကြာန္ေပၲာံတံမဂၜဳိင္ကုႝလၛီဠက္ သြက္ေသၢာံပံင္ႏွဵဆီ ေသၢာံပေဒါမ္သ႐ုိဟ္ေဖ်ံေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိ နဲကဲၐတ္ၐတ္ကုီရ။ ဒှာဲေဒသဂမၜဳိင္ဝြံ ေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိဟြံခ်႘ဒရာင္ရ။

ေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိ မပါလုပ္သီုကုႝ ဂေကာံေဒံါပန္ေပွာ္တှဟ္ဟ္ဂမၜဳိင္တံ ပံင္ေကာံတဲု အတုိင္မအာတ္မိက္ဂွ္ အလုႝအသ႘ပှာန္ခ်ပ္ဗၥာ ဖန္ဗဒွ္ကုႝဟြံမာန္ရ။ မှိက္ရတ္၊ ကေပါတ္၊ ပေရင္ပုိန္ျဒပ္အရာ အပႜဲဍဳင္ဂမၜဳိင္ဝြံ မဒွ္ဒဿံင္ျဇဟတ္ေဇှာ္ မြဲသြက္အလုႝအသ႘ပှာန္ရ။ ျဇဟတ္စးလၸာ္လကၠရဵဂွ္ ဍဳင္ၾကဳက္ ဍဳင္မှဳံဆက္စပ္ပေရင္ပုိန္ျဒပ္တံ ဘုိင္စႝုဒှာဒဿံင္တဲု ၐုိတ္လုႝေကာန္ဍဳင္ကြာန္ဂမၜဳိင္တံ ကလိုက္ကဿဳႝတုိန္ သၵးခ်ဳိတ္ဂၜဳိင္ကုီေလဝ္ ဂုီကၜဳီကုလသမဂၢ UN Security council လုပ္ဘုိင္စႝုဒှာ သၢဳတ္သြာတ္ဝါတ္ဒဿံင္ရ။ ဂေကာံေဒံါပန္ေပွာ္ဂမၜဳိင္တံ မအာတ္မိက္ အတုိင္သၢဳတ္သြာတ္ကုလသမဂၢ ထမံက္ဟီုလဝ္ ညံင္ေသၢာံသ႘က႘ၜကႜဳိပ္ဖဵပိဂ္ွ အလုႝအသ႘ပှာန္ ဟံြဒုင္တဲရ၊ သဘင္သ႘က႘ၜေကာန္ဂကူတဲု ေပဲါမေကတ္ဆႏၵ referen-derm 2008 ဂ္ွ တဲုဒ္ွအာကီုရ၊ ၐိုန္ဂ္ွကီု ေလဝ္ ႐ုပ္ရဵဒတဲုဖုႝ ညးဍဳင္ကြာန္ေဇတ္တ္ဂ္ွ ဟံြမံက္ကၜဳင္တဲုု ညးမဒ္ွဒဒိုက္ၿဂိပ္ဒဵတိတ္ကၜဳင္ ႏူဍဳင္တံဂၜဳိင္ကၜဳင္ရ။ ေပှာဝ္ကုႝ ဂေကာံေဒံါပန္ေပွာ္ဂမၜဳိင္ဝြံ ေဗာ္ဍဳင္မန္တိဿဂ္ွ ဒ္ွဂေကာံေဒံါပန္ေပွာ္ကုႝ အလုႝအသ႘ပှာန္အလန္လကၠရဵအိုတ္မဲြရ။ ဒ္ွသာ္ဂ္ွကီုေလဝ္ ဂေကာံေဒံါပန္ေပွာ္လုႝမဲြ အလုႝအသ႘ပှာန္ဟံြေကၜာန္ဗဒ္ွကုႝပေရင္ကုႝေကတ္ ပည႘ပညပ္ဒုင္ေထံာတဲ compromise နကုႝသဘဵ ဓရ္ပေရင္ဍဳင္ကြာန္ကီုရ၊ အယာံမာတ္ကႅိဂံြ အေခါင္ပေရင္အာကၜဳင္အပဲႜဍဳင္ အေခါင္အရာ ပေရင္လိက္ပတ္ေယန္သှာင္ညိညရ၊ အလုႝအသ႘ပှာန္ဝြံ တဲပဲါမဲြလၸာ္ဂ္ွ ထိင္ဒဝ္လဝ္ ပေရင္ေဒံါပန္ေပွာ္တဲု တဲပုင္မဲြလၸာ္ဂွ္ ဘပဠေကတ္မာန္ဒဿံင္ နကုႝျဇဟတ္ ပှာန္ ေကုာံ သုင္ေစာဲနဲကဲပကီုပရာပ္နာနာသာ္ကီုရ။

ပေရင္ေဒံါပန္ေပွာ္ဝြံ အလုႝအသ႘ပှာန္ေဟင္ အဓိကထိင္ဒဝ္လဝ္ကုႝတဲု တံင္ကၜဳင္အခိင္ အပဲႜသၻင္သ႘က႘ၜေကာန္ဂကူ တဲုဒ္ွကၜဳင္ရ၊ ၐိုတ္လုႝဂေကာံေဒံါပန္ေပွာ္တံ အာတ္မိက္ပေရင္သ႘က႘ၜကီုေလဝ္အလုႝအသ႘ပှာန္ဟံြသၸကာတဲု ၐိုတ္လုႝဂေကာံေဒံါပန္ေပွာ္ဂမၜဳိင္ တံ မိက္ေသၢာံကေလင္ပန္ေပွာ္ကီုေလဝ္ အလုႝအသ႘ပှာန္ထိင္ဒဝ္လဝ္ ပေရင္ေဒံါပန္ေပွာ္ဝြံေဏာင္၊ သြက္ေပဲါ႐ုဲမာဲညးဍဳင္ ကြာန္ သှာံ 2010 ဂ္ွ ထၞးလဝ္မုက္မတ္ကုႝ ဂေကာံေဒံါပန္ေပွာ္ဂမၜဳိင္တံတဲု အလုႝအသ႘ပှာန္ေကတ္ဒဿံင္ယဿဳခုိဟ္ ပေရင္ထံက္ ဂလာန္ အပဲႜသြာင္ဂၜးကဝ္ ဒဒ္ွဍဳင္ၐိုဟ္လလံမဲြရ။      

အခိင္ကာလေဒံါပန္ေပွာ္ဏံ သှာံ 1997 ဂိတုဂ်ဴလိုင္(23)ဂ္ွ အလုႝအသ႘ပှာန္ ဂံြအေခါင္ပါလုပ္ကၜဳင္ အပဲႜဂေကာံအာၿဇ႘ယာန္ရ။ သှာံ 2003 ေတံဂ္ွ အလုႝအသ႘ပှာန္မပါလုပ္၊ ကႜိဳပ္သၠဳိပ္ဂေကာံအာၿဇ႘ယာန္တံ ေသာင္ကႅးကုႝပေရင္မှိဟ္မတန္တဵဒဿံင္မဲြစံြ အပဲႜဍဳင္အာၿဇ႘ယာန္တံရ။ ဒက္ပၲန္လဝ္ ပေရင္ပတဝ္ကႜဳိပ္ပိသာ္မတြံဂး...

(၁)ပံင္ေတာဲဂီုကၜဳီပေရင္ဍဳင္ကြာန္

(၂)ပံင္ေတာဲပေရင္ပိုန္ျဒပ္

(၃)ဗဂုႝလဟုႝပၲဳိန္အခိုက္ကှာတံကီုရ။

ပေရင္ပတဝ္ကႜိဳပ္တံ ေသၢာံခိုင္ဗိုန္အာ ဗြဲမလံလမာန္ ေသၢာံၐိုဟ္လလံအာမာန္ဂ္ွ သၵးကုႝျဇဟတ္ထံက္ဂလာန္ေရင္သၠံရ သာ္ဝြံ ဒုင္ခ်ဴထပက္လဝ္စဿတ္တဲကီုရ။ စိုပ္သှာံ 2015 ေတံမၢး ပေရင္အာကႜဳိပ္ မစိုပ္ဒတဲု ဒက္ပၲန္ကုႝဂေကာံမှိဟ္မတန္တဵတိဍာ္မဲြစံြ
အပဲႜဍဳင္အာျဇ႘ယာန္ဝြံေရာင္ သီုဟီုႀကဳီလဝ္ရ။ တင္ဝြံ ၐိုတ္လုႝဆက္ဗစပ္ကုႝ ေဗာ္ေကာန္ဍဳင္အရင္ ဂေကာံေဒံါပန္ေပွာ္တံမာန္ ေရာင္ ဒးသ႘ၛဂိၜပ္ေကတ္ရ။

အတဲုပၜန္ေဗာ္မဇှးမာဲသှာံ(1990)ေတံဂ္ွ ဟံြသၸဒတန္ တးပဲါေထာံတဲု သှာံ(2010)ေတံမၢး ကုႝအေခါင္ဂေကာံေဒံါပန္ေပွာ္ဂမၜဳိင္ တံ လုပ္ၿပဳိင္ပၠာန္မာဲေဏာင္ ဟုီပတိတ္လဝ္ရ၊ မြဲလၸာ္ဂွ္ သုီကုႝမံင္ရမ်ာင္ လုပ္ၿပဳိင္ပၠာန္မာဲမၢး သၵးပအပ္လြဟ္ကၜာေရာင္။ ကေလင္ဘပဠဒဿံင္ရ။ ၐိုန္ဂ္ွကုီေလဝ္ ေပဲါ႐ုဲမာဲဝြံ ဒုင္လ်ဳိင္သဘဵဓရ္ ေကာန္ဍဳင္ကြာန္တံဟြံမာန္ပုဟ္ KIO ကုီ၊ ေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိကုီ ဟုီပတိတ္ဒဿံင္ တိုက္႐ုိက္႐။      

အပဲႜတြဳႝရးဍဳင္ကေခ်င္ဂ္ွ ဂေကာံေဒံါပန္ေပွာ္ကုႝ အလုႝအသ႘ပှာန္တံဂွ္ KIO ယဝ္ရ ဟံြလုပ္ၿပဳိင္မၢး အလုႝအသ႘ပှာန္တံ ကုႝအေခါင္ကုႝဂေကာံကေခ်င္တှဟ္ဟ္တံ လုပ္ၿပဳိင္တုဲ၊ ပႜဲတြဳႝဍဳင္မန္ဂွ္ ေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိဟြံလုပ္ၿပဳိင္မၢး အလုႝအသ႘ပှာန္ ကုႝအေခါင္ဂေကာံမန္တှဟ္ဟ္တံ လုပ္ၿပဳိင္ေရာင္။ ဂေကာံအလုႝအသ႘ပှာန္ မထပ္ဒက္ပၲန္လဝ္ စှးဂေကာံေဒံါပန္ေပွာ္ အပဲႜတြဳႝရးတံဂ္ွ ၐိုတ္လုႝဂေကာံေဒံါပန္ေပွာ္တံ တးပဲါအာမာန္ေရာ။ စိုပ္အခိင္ဂ္ွမၢး သြဟ္ေဍံတိတ္ကၜဳင္ေဏာင္ ဟီုမဲြနဲပၜန္မၢး စုႝကုႝေပဲါ႐ုဲမာဲ သှာံ(2010)ေတံဟံြတဲုဒ္ွအာမၢး အလုႝအသ႘ပှာန္ဟံြဒုင္ပလုီပေရင္ေဒံါပန္ေပွာ္ေတံပုဟ္ ဟီုဂးမာန္ရ။ ပၛံက္တရဵေဒံါပန္ေပွာ္ ဂေကာံရပ္လြဟ္တံဂ္ွ ၐိုတ္လုႝ ကုႝဒတဲုဖုႝ ေကာန္ဍဳင္ကြာန္တံမာန္တဲု ၐိုတ္လုႝဒုင္လ်ဳိင္ ဒှာဲမဆက္စပ္ တံမာန္ေရာဂ္ွ သၵးမင္ရံင္အာရ။