ပႜဲေဒသရးလၢဳင္ “ဍဳင္ခယ်ာန္” ရံင္အာလပၚဒုိဟ္ပလုိတ္္မၢး အၾကာဗလးတိ ခံက္ဝါဗၛ လၲဴကုန္မြဲ တှံဆုေဍာတ္တ္ဍဳိပ္ဍဳိပ္ဍဵဍဵ အုပ္ဗြိဳင္ဗုိင္လဝ္တံဂွ္ က်ာ္ေစတ႘မန္မြဲႏြံတဵဒဿံင္ ဒုႝလဿဳဟ္ဏီဖုိအ္ရ။ လဿဳဟ္ယဿဳျပာကတ္ “က်ာ္ရဲမန္” နကုႝဘာသာဗဿာ “ရဲမြန္ေစတီေတာ္” ရ။ ေစတ႘ဝြံ ဒွ္ေစတ႘လှီမြဲဇကုဍာံျပေရာင္။

အတိတ္ေတံမၢး သကၠရာဇ္သာသနာ ၁၁၁၆ သှာံ ကၜာဟြံစုုိပ္ကႜင္ညိညရ။ ဒုိဟ္ပလုိတ္သၜဳင္က်ာ ဍဳင္ဟံသာဝတ႘ ပႜဲကြာန္က်ံက္တာန္ လဿဳဟ္အရာပ္ကုန္နန္ဂွ္ ေကာန္ဂကူမန္ဂမၜဳိင္ တန္တဵဒဿံင္နကုႝကေမၜာန္ တႝုတၜအ္ဂူဝါဗၛတံရ။ အပႜဲသၛိဌာန္ “မိေကာအ္” ဂွ္ ဇဿာပ္ညး သြက္ဂြံေတာမ္တပ္ပုင္သြ ညးတံစီေရင္မၢး ကၜာႏူညးတံ ဟြံေတာမ္ပုင္သြဏီဂွ္ ပုင္သြသြက္ညးတံ စိန္မံင္တူတူလဵလဵ ဗြဲေတဿင္အမ္သဝ္ ဂြံဆုႝညာတ္ဒဿံင္ ဂၜဳိင္ကုႝတၛဲဆက္ဆက္ ဒွ္ကၜဳင္သာ္ဏံရ။ ပေရင္ဏံမြဲဝါဟြံက ဂၜဳိင္င္ကုႝဝါ ကၲဳႝဒွ္ျပာကတ္တီအာ အလုံကြာန္မြဲတုဲ ရဲကြာန္တံခ်ပ္စေရင္သၠံ ညးလုႝမြဲကၜဳင္ဖန္က္ကုႝလဝ္သာ္ဏံ ေတင္ဗင္ကုညးသၠံ ေပင္အခိင္ဗၲံ သြက္ဂြံကၜတ္ဆံင္ မင္ရံင္အုိတ္ရ။

အခိင္အ႐ွိန္တုိန္ ကၜာတၛဲဟြံဂြံမံက္ဏီ မြဲလစုတ္ဂွ္ သဿတ္ကညာ မေက်ဝ္ေဂါဝ္မြဲတၜ မံက္တဵကၜဳင္တဲု ေတာမ္တပ္ကုႝမံင္ပုင္သြနာနာ မှဳံကုႝသဿဴအျမာဲ ႐ွ္သာခုိဟ္ျမဟ္ဂွ္ ဆုႝတဵအုိတ္ရ။ ေတာမ္တပ္တဲု သဿတ္ကညာဝြံ ၿဂိပ္လုပ္အာပႜဲ “ကၜအ္ခပ႘ထဝ္” ဂွ္ ေကၜံအာရ။ ညးဂမၜဳိင္ေလဝ္ဂၜဲါဟြံဆႝု၊ ဆဂး မခပ႘ထဝ္ ေတဿင္မြဲမ ဆႝုညာတ္တဲု ကေရက္ပတိတ္ဏာဂွ္ ဆႝုညာတ္ေကာန္ငၛာ္သဿတ္ၿဗဵ သၜးဂဝ္ဂှဵ ႏူခပ႘ဝြံရ။ ေတဿင္တဿဟ္မြဲသာ္ေရာင္ ညးဂမၜဳိင္ပေတဟ္ေကတ္တဲု ေကာန္မန္ပု႙ရဲကြာန္ဏံ ေကာံလြ႘လြတ္ကၜဳင္ဂွ္ မြဲသှာံမြဲသှာံ စိုပ္အဝဲဝုတ္ကညာသဿဴေလင္ ေပင္တဵအာယုက္ (၁၆) သှာံရ။

သကၠရာဇ္သာသှာ၊ သှာံ (၁၁၁၆) ဂွ္ ႏူဍဳင္သုဝဏၰဘုံေတံ ေကာန္သဿိင္ေကာေဒံၐါ သမလကုမၼာ၊ ဝိမလကုမၼာ ေကုာံ အစာရသိေလာမာ သီုကုႝေကာန္ရဲတဝ္သြာ ၁၇၀ တၜတံ နကုႝဖံင္ ၁၇ မ ဇက္စုိပ္ကၜဳင္ ဍဳင္ဟံသာဝတ႘ပေဂါလဿဳဟ္ရ။ စုိပ္ဂိတုမာ္မြဲေစြက္၊ တဲၛစန္ နကၽၡတ္ ၁၈  အခါပယ်ာံ တၛဲစေဂတ္မံက္တဵတုိန္ကၜဳင္ဂွ္ ပၲန္ဍဳင္နန္ဟံသာဝတ႘ရ။ သမလဂွ္ နဒဒွ္သဿိင္၊ ဝိမလဂွ္ ဒွ္တဵဥပရာဇာရ။

ပ႐ုိင္္ “မိခပ႘ထဝ္” ေတဿင္ေက်ဝ္ေဂါဝ္ဒဿံင္ဂွ္   ျပာကတ္စိုပ္တဵဇေရင္ကေတာဝ္ သဿိင္သမလတဲု ညံင္ဂြံဒုင္ဆက္ကြာဲ ကုဇေရင္ညးေတံဂွ္ ဗစိုပ္လိခ္ရာဇာသဝဏ္ ကုဇေရင္ “မိခပ႘ထဝ္” ရ။ ဆဂး “မိခပ႘ထဝ္” တးပါဲေထာံ ဂလာန္ ရာဇာသဝဏ္ဝြံရ။ ဟုိတ္ဂွ္ရ သဿိင္သမလ ဒွ္ေဒါသ မသၠာတ္ျမဟ္တဵေလာန္အာတဲု ယဝ္ရဟြံဒုင္ဆက္ကြာဲကညာ “မိခပ႘ထဝ္”မၢး ေဝင္ပှာန္ေရာင္ သာ္ဝြံ ထပ္ပလံင္ဏာ “ရာဇသံ” (ရာဇာသာန္) ပၜန္ရ။

“မိခပ႘ထဝ္္” ေကုာံ ရဲမင္မြဲညး ဂေကာံျပဝါဗြဲမဂၜဳိင္တံ ေဖက္တဵဒးမံင္သဿဝ္တဲ သဿိင္တၜဟံသာဝတ႘တုဲ ၿဂိပ္ဒဵလလဵအာ ဌာန္ေသၛာဲျခာကုႝ ဍဳင္ဟံသာဝတ႘အိုတ္ရ။ သဿိင္သမလေလဝ္ မိင္ပ႐ုိင္ဝြံတဲု ကုႝအမိင္ ေကာ္ေကာန္ဒပ္ သၢံင္သရာဲဂမၜဳိင္တဲု လုိန္ၿဂဳိပ္ဗက္ဂၜါဲတဵ “မိခပ႘ထဝ္” တံရ။ ဂၜါဲဆုႝဒှာဲ “မိခပ႘ထဝ္” တံ တန္တဵမှဳံဂွ္တဲု လုပ္ဗၲဳိက္ပၜံင္ေကတ္ နကုႝျဇဟတ္ပှာန္ရ။ ရဲဂေကာံျပဝါ “မိခပ႘ထဝ္”တံ ၐုိန္ရစုႝဒှာဒဿံင္ အုိတ္ကုႝအေစာန္ကုီေလဝ္ အုိတ္ေကှာတ္ ဟြံမာန္ျဇဟတ္သဿိင္တံတဲု ရဲဂေကာံျပဝါတံ ခ်ဳိတ္အုိတ္တဲု ေသွ္ဆ “မိခပ႘ထဝ္” မြဲတၜဂွ္ မဒးစုိပ္အာတဲ သဿိင္သမလ၊ ဒွ္တဵဂှက်ာ္ မဟာေဒဝ႘ ပႜဲကုႝ နန္ဟံသာဝတ႘ရ။

“မိခပ႘ထဝ္” ဝြံ ဒဒွ္ရ ဂေကာံရဲတဝ္သြာျပဝါ ညးမင္မြဲလဝ္ညး ဒးဒုင္ခ်ဳိတ္လဝ္ ဂတမတ္ညးဂွ္ “မိခပ႘ထဝ္” ၐုိန္ရ ဂြံတန္တဵဒဿံင္ အပႜဲဗြိဳင္နန္ထဝ္ ဟံသာဝတ႘ဟုီကုီေလဝ္ မြဲတၛဲဝုိတ္ပေလံဟြံမာန္ ဒွ္တဵဒဿံင္ လှီေသာကလဿိဳန္ရ။ သှာံ၊ တၛဲ အခိင္အခါတံ ၐုိန္ရၿပံင္သၜာဲအာ ဂၜဳိင္ကုႝဝါကုီေလဝ္ သွ္ပေရအာ နကုႝစိုတ္ဟြံမာန္ ဒးဒုင္စသုိင္ဒဿံင္ ညံင္ပဿတ္ကာမ္ဟဂုဲတူဒဿံင္ ပႜဲဂၜံႀသဳိဟ္ဖုိအ္ရ။ ပလုိတ္ျဇတဵေလဝ္ ဟြံဂြံလးလးရ။ စုိပ္မြဲတၛဲ စပ္ကုႝဒဒွ္ “မိခပ႘ထဝ္” ဒးဒုင္စသုိင္မံင္သာ္ဏံဂွ္ ဂၿမင္ပၲီ လဵပူစ ကုဇေရင္ ျဇဟာန္တၜတိ ဧကရာဇ္သဿိင္ “သမလ” ရ။ သဿိင္ဝြံေလဝ္ ဒွ္တဵသဿိင္မင္မြဲသာသှာကုီတဲု တမၜာအပႜဲဒှာဲဒွ္လဝ္ေပါဲပၲိဳက္ ဒှာဲညးမင္မြဲလဝ္ “မိခပ႘ထဝ္” “ရဲမန္” စုတိခ်ဳိတ္အာလဝ္တံဂွ္ ဒက္ပၲန္ေစတ႘လှီ သမၜဳင္ ၂၉ ဟတ္ရ။ ဒှာဲဌာန္ဏံ သြက္ရဲကုႝဏာလဝ္လမ်ဳီတံ ေသၢာံစုိပ္အာဌာန္ဒှာဲ သုဂတိဘုံခုိဟ္ၾသန္တံဂွ္ေလဝ္ “မိခပ႘ထဝ္”  ကုႝဏာဒါန္ သၸကာကုသုႝ ဇုိန္ပုိန္ရာဒှာျပင္ဗစုိပ္ဏာ သုီဂြံသၸသက္သ႘တုိင္ခ႘ အပႜဲကုႝက်ာ္ဝြံရ။

 ကာလဏံမွ “မိခပ႘ထဝ္”ေလဝ္ ပေရတဵ လှီေအာန္စုိတ္ ၐုိတ္ေထက္ႀကဳိက္မာန္ကၜဳင္ရ၊
ဗြဲႀကဵ ကာလေကာန္သဿိင္ အသးကုမၼာ တုိန္နန္ ဟံသာဝတ႘ဂွ္ မိအံက္ညး “မိခပ႘ထဝ္” ေလဝ္ အာယုက္အုိတ္ ေလာန္စဵအာရ။ ေကာန္သဿိင္အသးဝြံေလဝ္ သြက္မိအံက္ေကုာံ မအံက္မကလိေလာန္စဵအာတံဂွ္ ကုႝဒါန္ရာဒှာ သၸကာကုသုႝဗြဲမဂၜဳိင္ရ။ မှဳံတဵကုႝတၜအေစာန္ သဿိင္ဓရ္ ၁၀ ျပကာတုဲ ဍဳင္ဟံသာဝတ႘ေလဝ္ ရဲဗှိက္ကူသာန္သြံရာန္ အပႜဲဍဳင္၊ မၛးဍဳင္ တဵတက္ေဇှာ္ေမာဝ္ေလာန္၊ ဍဳင္ကြာန္မိပ္ျမဟ္ဆာဲ သာသှာေလဝ္ ဂုႝလဟုႝတဵေလာန္ေကြံရ။ က်ာ္မံက္တဵဂွ္ ထပ္ဒက္သမၜဳင္ပတုိန္ ၆ ဟတ္ပၜန္တဲု ေဖ်ံထဝ္ အလုံေစတ႘မြဲ ပၲိဳန္ကႜဳိင္တဿိရ။ သာ္ဏံကုီ ေစတ႘မိအံက္ မအံက္တံ ဒက္ပၲန္လဝ္ က်ာ္ေစတ႘လှီ “ရဲမန္” ဏံဂွွ္ေလဝ္ သဿိင္အသး ထပ္သမၜဳင္ပၲဳိန္ ႏူ ၂၉ ဟတ္ဂွ္ ဒုႝစုိပ္ ၆၀ ဟတ္ သုီကုႝပၲဳိန္ကႜိဳင္တဿိ၊ ထပ္ဒက္က်ာ္ေစတ႘ အရန္ေဍာတ္ ၁၆ ဇကုရ။

စုိပ္သကၠရာဇ္ဍဳင္ ၁၂၉၂ သှာံ၊ ကာလဍဳင္ဗေဂါ ဒွ္ဘဲတိခ်႘ ေဇှာ္ကုႝျဇဟတ္ ကႜဳိင္က်ာ္မံက္တဵ ျပဟ္ဖတုံေစွ္အာစုိပ္တိဂွ္ ကႜဳိင္က်ာ္ “ရဲမန္” ဏံေလဝ္ ျပဟ္ေစွ္တိကုီရ။ က်ာ္ေဇှာ္ဂၨံဘာ “နာဲေတဇဝံသ” ခ်ပ္စကုႝ ဒါယကာဂမၜဳိင္တဲု ကေလင္ပေလဝ္ ဒက္သၜဳင္ပတုိန္ ဒုႝစုိပ္ ၆၃ ဟတ္၊ ပၲဳိန္ကႜဳိင္တဿိ တန္တဵကၜဳင္ဒုႝကုႝလဿဳဟ္ရ။ စပၲံႏူသှာံ ၁၂၉၂ ေတံတဲု ဇဿာပ္စုိပ္ဂိတုမာ္ေပင္ ေကၜာန္ဗဒွ္ေပါဲသဘင္ “ဗုဒၶဇနိယ” ဒႝုကုႝလဿဳဟ္ရ။
က်ာ္ေစတ႘လှီဏံဝြံဒဒွ္ရ ေကာန္ဂှက်ာ္မန္ “မိခပ႘ထဝ္” မဒးဒုင္စသုိင္လဝ္ ရဲဂေကာံျပဝါဂကူမန္ မြဲကေရာံ ညးတံဟုုိတ္ႏူ စႝုဒှာလဝ္ညးတဲု ဒးဒုင္စုတိ ပူဇဵကုႝဏာလဝ္လမ်ဳီ ဂတမတ္ဂှက်ာ္ဂွ္ ခုတ္ကုႝလဝ္ယဿဳ ေစတ႘လှီ “ရဲမန္” နကုႝဘာသာဗဿာ “ရဲမြန္လြမ္းေစတီေတာ္္” လဿဳဟ္သာ္ဏံျပာကတ္ကၜဳင္ပႜဲဝင္ဂွ္္ လံေလာန္ကၜဳင္သှာံ မြဲလၛီသှာံျပင္င္ရ။

ခ်ပ္အာပေရင္ဒဒွ္ဏံမၢး ညံင္ရဵပေရင္ဇါတ္လှီ အတိက္ေတံမြဲဇာတ္ ၐုိန္ရေႀတံအာဟုီကုီေလဝ္ ဗီု “မိခပ႘ထဝ္” ဒးဒုင္စသုိင္လဝ္ အခိင္ေတံဂွ္ အဲဍိက္ေလဝ္ ကေလင္ညာတ္တုိန္ပႜဲစုိတ္ ဗုီဂြံဗုႝအာ႐ုပ္ဂမ်ဳိင္ VCD/DVD မြဲတှးကုီတုဲ ဗုီအဲဍိက္ဏံကုီ သဿာဆာန္ဂကူ၊ ဆာန္ဝင္၊ ဆာန္သာသှာ၊ ဆာန္သုခုမတံ ဂြံဒုင္စသုိင္မာန္ကုီ ရန္တဿံတုဲ ၾတးေစၜာံဗၥဳိပ္ဏာ ပေရင္ဒုင္စသုိင္မြဲဏံ သြက္ကုသဿာဗွ္လိခ္တံညးဂမၜဳိင္ ၾသဝ္ကုႝဂြံဒုင္စသုိင္ ပေရင္လှီ “မိခပ႘ထဝ္” ကုီညိအဵ။

                                            
နိသာဲလဝ္- ႏူ “ေစ်းကြက္ဂ်ာနယ္” Internet    http; // www.zawgywet.com ေလဿင္ (604) အစာေကှဟ္ “ေမာင္ဥာဏ္ထက္” ခ်ဴလဝ္ “ရဲမြန္ေစတီေတာ္” ရ။