အရာမပႜဳႝဖႜဳိက္ဘပဠ စုိပ္ကုႝညးမဒးဒုင္ဆုဲၿပံင္တအ္ဂွ္ မကႜတ္ပၚတိတ္ကၜဳင္ နဴကုႝေလာန္ကၜဳင္အခိင္ ၃၀ သှာံျပင္င္ေတံရ။ ဒွ္ကၜဳင္ အရာပေရင္ဍဳင္ကြာန္၊ ပေရင္မှိဟ္၊ သြာင္စ႘ဒုိဟ္ အပႜဲဂၜးကဝ္တအ္ရ။ ပေရင္ဒဒွ္ညးမဒွ္ဒဒုိက္ မေၾကပ္ျဂတ္ ဗြဲသာ္ဏအ္ဂွ္ အပႜဲ ဍဳင္ေအယွာဏအ္ ေပဲါပှာန္ေဝတ္ဏာံေလာန္ကၜဳင္ ဗြဝ္ေစွာ္သှာံေတံေလဝ္ကုီ အပႜဲအရာမပေဒါမ္ေဖ်ံ အဝုႝပှာန္ (ျဇဴဟာတဝ္) ဍဳင္ေအင္ဒဝ္န႘ယွာေတံေလဝ္ကုီ ေကုာံ ပေရင္မေကာ္ဆဵ သုီကဿိန္ဍဳင္ဗဿာတအ္ မပါလုပ္ရ။ ဍဳင္ေသံ ကုႝဍဳင္ဖ႘ေလတ္ေပန္တအ္ဂွ္ ဒွ္ကၜဳင္ဍဳင္မဒုင္ကာ ဖန္ဗဒွ္ကုႝလဿိဟ္မှိဟ္ ညးမဒွ္ဒဒုိက္ ညးဟြံမြဲကုႝဒှာဲဌာန္ဇာတိ အပႜဲအၾကာ တအ္ကုီရ။ ပေရင္ပ႐ူစကာ မဆုဲၿပံင္ ဏာဂေကာံမှိဟ္တအ္ဂွ္ ဒွ္ကၜဳင္ဒှာဲဍဳင္ မဖံက္ပကဝ္ဒဿံင္ အေခါင္အရာမှိဟ္တအ္တုဲ ဂကူမန္ပု႙တအ္ဝြံ သၵးဒုင္ပရာန္စကာကုႝ အလုႝအသ႘ပှာန္ဗဿာ သြက္ေသၢာံဆုဲၿပံင္တိတ္အာ နဴဌာနဇာတိအပႜဲဍဳင္ကုီရ။

ေဃာသှာံ ၁၉၇၂ - ၇၅ ေတံဂွ္ ညးၿဂိပ္ဒဵဘဲပှာန္ အပႜဲဍဳင္ေဝတ္ဏာံ လဿိဟ္မှိဟ္ ၁၃၀၀၀၀ တၜျပင္င္တအ္ မလုပ္ေဖ်ံသၨဳိင္ ပေရင္ဘဝအပႜဲကဿိန္ဍဳင္အေမရိကာန္ရ။ ပေရင္ေဖာအ္ေျဗဝ္ လဿိဟ္မှိဟ္တအ္ဝြံ အပႜဲပြဳိင္ ၃၀ သှာံျပင္င္ ဂိတုမာတ္ ၂၀၀၈ ဂွ္ တန္ဒွ္အာလဿိဟ္မှိဟ္ ၉၆၀၀၀၀ တၜျပင္ေရာင္ မခ်ဴထၞးလဝ္ အပႜဲလိက္ပ႐ုိင္ (Straits Times) ရ။ ေတာ္ေတဿာ္ရံင္မၢး ဂကူမန္ပု႙ အပႜဲပြဳိင္ ၃၀ သှာံျပင္င္တအ္ဂွ္ မပါလုပ္ေဖ်ံသၨဳိင္လုပ္ေကၜာန္စ ပႜဲဍဳင္ေသံတအ္တုဲ ဟြံမြဲကုႝစရင္ကံက္ေကတ္လဝ္ ဗြဲခ်ဳိတ္တ္ ပၜဳိတ္တ္ကုီရ။ အတုိင္လိက္သုေတသန (Rak Thai Foundation) မဓမံက္ထၞးဟုီလဝ္မၢး သဿာကေမၜာန္နဴဍဳင္ဗဿာ ဒှာဲခ႐ုိင္ သမုတ္သဃန္ ပြဳိင္ဍဳင္မဟာဇွ်ာဲဂွ္ လဿိဟ္မှိဟ္ႏြံကုႝလိက္အေခါင္ကေမၜာန္ ေကုာံ ဟြံြမြဲကုႝအေခါင္တအ္ဂွ္ (၂)ကုိဋ္ျပင္ႏြံတုဲ ၇၀ ကႜိပ္ကၜံျပင္ဂွ္ ဒွ္ဂကူမန္ေရာင္ ဟုီစဿတ္သမၲီလဝ္ရ။ ကေလင္ထံက္ရံင္ကုႝ ပေရင္လၛတ္ဂၜဳိက္ဂၜာဲ ဂေကာံသဿာကေမၜာန္နဴဍဳင္မၛး မလုပ္ေဖ်ံသၨဳိင္ အပႜဲဍဳင္ေသံ မဟုီလဝ္မၢး “သဿာကေမၜာန္နဴဍဳင္ဗဿာ ႏြံကုႝအေခါင္ ေကုာံ ဟြံမြဲအေခါင္တအ္ဂွ္” လဿိဟ္မှိဟ္ ၐုိတ္ ၂ ျပကာတိကုိဋ္ႏြံေရာင္။ နိႆဲကုႝပေရင္ဂၜဳိက္ဂၜာဲတအ္တုဲ လဿိဟ္မှိဟ္ဂကူမန္ ၐုိတ္ ၁ ျပကာတိကုိဋ္ဘာ္ျပင္င္ဂွ္ မလုပ္စုိပ္ကၜဳင္ ဍဳင္ေသံ အပႜဲေခတ္တဿိဏအ္ ဒွ္မာန္ရ။

ညးမဂတာပ္ကၜဳင္အခိင္ေဃာသှာံ ၁၉၇၆ ေတံ ေကာန္ငၛာ္သဿတ္တအ္ဂွ္ ကလိဂြံအေခါင္ေဗၲာန္လိက္ အပႜဲဘာ အလုႝအသ႘ေသံ တအ္တုဲ ဟြံမြဲကုႝအေခါင္ေကတ္တဆိပ္ၾကာ ဒ႘ဂရ႘တအ္ရ။ ကလိဂြံအေခါင္တဵတက္ အပႜဲရးေသံ နကုႝမြဲခန္ခဏ ေခတၲရ။ မှိဟ္တအ္ဝြံ ၐုိန္ဟြံဒွ္ေကာန္ဍဳင္ေသံေပင္င္ ဟြံကလိဂြံလိက္စဿတ္သမၲီဒွ္ေကာန္ဍဳင္ေပင္င္ကုီေလဝ္ ဟြံကေလင္စဵအာဍဳင္မန္ဗဿာ ေတံရ။ တုိပ္တှ႘ဗၜဳိက္ေထာံ ပေရင္ဘဝဒှာဲဌာန္ေဒသတအ္တုဲ ေကာန္ငၛာ္မကတုႝဒွ္မှိဟ္တဿိတဿိတအ္ဝြံ ဟုီအေရဝ္မန္ဟြံလုပ္ဂွ္ ႏြံကၜဳင္ရ။

မန္အပႜဲဍဳင္ဗဿာတအ္ပၜန္ အခိင္ကာလအလုႝအသ႘ (ဥဴႏု)ေတံဝြံ ပေရင္ေဗၲာန္လိက္ပတ္မန္ဂွ္ နကုႝဘာသာ ဗြဲအဓိက ႐ုဲစွ္ေကတ္ အပႜဲဘာတကၠသုႝေတံမာန္တုဲ စုိပ္အခိင္လက္ထက္ (ေနေဝန္) အုပ္ဓုပ္ကၜဳင္ဝြံ ေကာန္ဂကူမန္တအ္ သၵးဒုင္ပရာန္စကာကၜဳင္ နနဲနာနာသာ္ကုီရ။ လၛဳႝလၛဳႝတအ္ နကုႝဂကူမန္ဂွ္ ၿပံင္သၜာဲေထာံ နဒဒွ္ဂကူဗဿာကုီရ။ အေရဝ္ဘာသာလိက္ပတ္မန္ဂွ္ ယာကၜဳင္ ကႜဳိပ္ဟြံမာန္တုဲ မန္ၿပံင္စုိပ္တုိန္အာဍဳင္ေတံဂွ္ ဟုီအေရဝ္မန္ ဟြံလုပ္ဒွ္ကၜဳင္ကုီရ။ ပေရင္တအ္ဝြံ မဖန္ဗဒွ္ကုႝလဿိဟ္မှိဟ္ဂကူမန္ တအ္ ေသၢာံေအာန္ေစွ္၊ ေသၢာံဍဳိန္လ်ေစွ္အာကုီရ။ (နိႆဲကုႝ ရာဇဝင္) တုဲ ဂကူမန္တအ္ ေလာန္ကၜဳင္ ၂၅၀ သှာံျပင္င္ေတံ သၵးဒုင္စံင္ယတ္ကုႝဂကူဗဿာ ၃ ကုိဋ္ ျပင္င္ ေကုာံ ကၜာနဴဟြံဂြံစုိပ္အခိင္ (၁၉)ဗြဝ္ကၜံေတံဂကူမန္တအ္ ၿဂိပ္ဒဵလုပ္ကၜဳင္ဍဳင္ေသံ အဆက္က္တအ္ဂွ္ဟြံပါလုပ္ရ။

စပ္ကုႝလဿိဟ္မှိဟ္ေကာန္ဍဳင္အရင္တအ္တုဲ အလုႝအသ႘ဗဿာအဆက္က္တအ္ ကံက္လဝ္စရင္လဿိဟ္မှိဟ္ ခ်ဳိတ္တ္ပၜဳိတ္တ္ ဟြံမြဲရ။ လၲဴအကာဲအရာဒဒွ္ဏအ္ဝြံ ဂေကာံပေရင္ဍဳင္ေကာန္ဂကူမန္တအ္ ဟြံေကင္ကံက္လဝ္စရင္လဿိဟ္မှိဟ္ဂကူမန္ကုီရ။ ပြမေကၜာန္သၸဏာရဵသာ္ဏအ္ဂွ္ မတုပ္သဿဟ္ကုႝဏာအေခါင္အလုႝအသ႘ပှာန္ဗဿာတအ္ ေသၢာံစကာနဲကဲပရာပကုီပရာပ္နာနာ နဒဒွ္ေကာန္ဍဳင္အရင္ဂကူမန္တအ္ဂွ္ ေသၢာံၿပံင္သၜာဲဒွ္အာဂကူဗဿာကုီရ။

လဿိဟ္မှိဟ္ဂကူမန္ နဴဍဳင္မန္ဗဿာ အပႜဲတြဳႝရးဍဳင္မန္၊ တြဳႝရးဍဳင္ကေရင္ ေကုာံ ရးတနင္သ႘တအ္ဝြံ (၆၀)ကႜဳိပ္ကၜံျပင္ဂွ္ လုပ္ေဖ်ံ သၨဳိင္ေကၜာန္စဒဿံင္ အပႜဲဍဳင္ေသံ၊ မေလဝ္ယွာ ေကုာံ ဍဳင္သၟာင္တှဟ္ဟ္တအ္ရ။ မြဲဒၿမိပ္အခိင္ေတံဝြံ ဒှာဲဌာန္ေဒသတအ္ဂွ္ ဂကူဗဿာ ဗြဲမဂၜဳိင္ေဂၜင္ကုႝလဿိဟ္ဂွ္ လုပ္စုိပ္ကၜဳင္တဲု ကေလင္ဒက္ပတန္ဒဿံင္ ပေရင္ဘဝတဿိ အၾကာေကာန္ဂကူမန္တအ္ရ။ ဒှာဲဌာန္ေဒသ တအ္ဝြံ လဿိဟ္မှိဟ္ဂကူမန္ ဍက္က္တအ္ ဆုဲၿပံင္တိတ္အာတုဲ ဂကူဗဿာတအ္ ဖက္သှဵကၜဳင္ဆီကုႝ ညးမေသွ္တဵ တအ္ဂွ္ရ။ အသိင္အလုိန္လဿိဟ္မှိဟ္ အပႜဲဂၜးကဝ္၊ အပႜဲဍဳင္ဗဿာ ေကုာံ ဒှာဲေဒသဂမၜဳိင္တအ္ ဂၜဳိင္တုိန္ကုီေလဝ္ လဿိဟ္မှိဟ္ဂကူမန္ ဍက္က္တအ္ဂွ္ ေအာန္ယအ္ေစွ္ကၜဳင္ရ။

အပႜဲစရင္လဿိဟ္မှိဟ္ အလုႝအသ႘ပှာန္တအ္ မကံက္ဓမံက္ထၞးလဝ္ဂွ္ လဿိဟ္မှိဟ္ဂကူမန္ဝြံ ၈ ကုိဋ္ျပင္ေဟင္ မှဳံတုဲ ဟြံေပင္ (၁) ျပကာတိကုိဋ္ရ။ အလုႝအသ႘ပှာန္တအ္ ပှဳက္ယႈအ္လဝ္လဿိဟ္မှိဟ္ဂကူမန္ရ။ ဂကူဗဿာ၊ ဂကူေသံ၊ ဂကူကေရင္တအ္ဂွ္ ေသၢာံဒွ္သမၲီဂကူေဇှာ္ျဇဟတ္မှိဟ္ အပႜဲဍဳင္တုဲ ဂကူမန္ဂွ္ ပါလုပ္အေဝါင္ဂကူေဍာတ္တ္မြဲရ။

ေကာန္ဂကူမန္တအ္ မလုပ္စုိပ္ကၜဳင္ဍဳင္ေသံ အပႜဲပြဳိင္ ၄၀ သှာံ လၸာ္သဿဝ္တအ္ဂွ္ မှဳံအာယုက္ျခာ ၁၈ - ၄၀ သှာံတုဲ အပႜဲတအ္ဂွ္ လဿိဟ္မှိဟ္ၿဗဵၿဗဵတအ္ မပါလုပ္ဂၜဳိင္ရ။ မှိဟ္တအ္ဝြံ သၵးကုႝမံင္အေခါင္အရာ ပေရင္ကေမၜာန္သဿးေဟင္ဂၜဳိင္တုဲ သြက္ေသၢာံ လြ႘ၐံင္ယုိက္ဂဝ္ဂှဵေကာန္ငၛာ္ ေတှာဝ္ဒေတာဝ္တအ္ဂွ္ ကုႝကၜဳင္အခိင္ဟြံမာန္ရ။ အရာပ႐ူပရာဝြံ မဖန္ဗဒွ္ဒဿံင္ ညံင္ရဵလဿိဟ္မှိဟ္ ဂကူမန္တအ္ အသိင္ျဇဟတ္မှိဟ္ ေသၢာံဍဳိန္လ်ေစွ္အာမြဲကုီရ။ မထၞးဒဿံင္လက္သန္အနာဂတ္ဂေကာံပေရင္ဍဳင္ကြာန္မန္တအ္ ေသၢာံအုပ္ဓလုီအာဂေကာံမှိဟ္ အပႜဲဍဳင္၊ အပႜဲတိဍာ္ဍဳင္မန္ဂွ္ ဟြံမာန္ကုီရ။ ၐုိတ္လုႝဟြံကတုႝဒွ္ကၜဳင္ကုီေလဝ္ ညံင္ဂကူမန္တအ္ ေသၢာံေကာံကေလာံ၊ လဿိဟ္မှိဟ္ဂကူမန္တအ္ ေသၢာံဂၜဳိင္တုိန္ေဟင္ ဂကူမသၸစဿတ္အပႜဲဂကူမန္တအ္ သၵးလြ႘ပရာအာရ။

ပေရင္အၾကာဍဳင္ၐါ ေသံ ကုႝ ဗဿာတုဲ လဿိဟ္မှိဟ္အပႜဲဍဳင္ဗဿာ မလုပ္ေဖ်ံသၨဳိင္ အပႜဲဍဳင္ေသံ ေကာန္ငၛာ္မကတုႝဒွ္မှိဟ္တဿိတဿိတအ္ဝြံ ဟြံဂြံဒွ္စဿတ္သမၲီစရင္ဒွ္မှိဟ္ နဴအလုႝအသ႘ေသံ ေကုာံ ဗဿာရ။ ေပှာဝ္ကုႝလဿိဟ္မှိဟ္ေကာန္ငၛာ္ နဴဍဳင္ဗဿာ (၃)လက္ျပင္င္ဂွ္ (၅) ကႜဳိပ္ကၜံဂွ္ေဟင္ လုပ္ဘာအလုႝအသ႘ေသံတဲု (၈)ကႜဳိပ္ကၜံတအ္ဂွ္ လုပ္ေဗၲာန္ဒဿံင္လိက္ ပႜဲဘာေအန္ဂ်႘အုႝ (NGOs)တအ္ မပံက္လဝ္ ဟြံမြဲကုႝေစဝ္ေပှာန္ခ်ဳိတ္တ္ပၜဳိတ္တ္တအ္ဂွ္ကုီရ။ ေကာန္ငၛာ္သဿတ္တအ္ဝြံ ဒွ္မှိဟ္ဂၜင္ဍဳင္မြဲတုဲ အနာဂတ္ေပှာ္ ပေရင္ဘဝ မေကၜံကၜက္ဒဿံင္ရ။ ပေရင္ဘဝမိမေကာန္ငၛာ္တအ္ဂွ္ ဟြံဂုီကၜဳီကၜဳင္ဌာန္ဇာတိမူလကဿိန္ဍဳင္တုဲ အရာပေရင္စုႝဒနာ၊ ပေရင္ေဖာအ္ေျဗဝ္၊ ပေရင္ဖဲသၟ႘ အေခါင္အရာသြက္ဘဝမှိဟ္ေကာန္ငၛာ္တအ္ဂ္ွ သၵးေဆာံေလင္တှ႘ဗၜဳိက္အာကုီရ။

ေကာန္ငၛာ္သဿတ္တအ္ဝြံ ဟြံမြဲကုႝဒုဟ္ဒန္မြဲသာ္ရ။ ၐုိန္ဂွ္ကုီေလဝ္ ပေရင္ဘဝေကာန္ငၛာ္တအ္ဂွ္ ဟြံဂုီကၜဳီတုဲ ဟြံဗၜးၐးရ။ အရာဒဒွ္ဏအ္ဂွ္ သၵးစဿ႘ပႜဳိက္ဗေပင္ကုႝပေရင္ဘဝသြက္ေတံကုီရ။ ေကာန္ငၛာ္သဿတ္တအ္ဂွ္ ေထက္ကုႝသၵးကလိဂြံအေခါင္ ဗြဲအခိင္မမိပ္ၿဇိပ္၊ ပေရင္ၐုိဟ္လလမ္၊ ပေရင္ေဒၜံေဗၲာန္ ေကုာံ ပေရင္ေဖာအ္ေျဗဝ္ေတာတက္တအ္ မပါလုပ္ရ။ သြက္ပေရင္ ဘဝေကာန္ငၛာ္တအ္ဂွ္ ေထက္ကုႝသၵးဇူအာကေရာံသှိင္မိမ၊ သှိင္ၐုိဟ္လလမ္ဍဳင္ ဗြဲမည႘သာသဿဟ္န္တအ္ရ။ သၵးဖန္ဗဒွ္ ကုႝပေရင္ေဇှာ္ေမာဝ္ေတာတက္ သြက္ပေရင္ဘဝေဍံတအ္တုဲ သၵးသၜဲပတိတ္ကုႝအရာပေရင္ဆုႝဂဗသဿာန္ေဍံတအ္ကုီရ။ ေကာန္ငၛာ္သဿတ္ နဴဍဳင္မန္ဗဿာ မှဳံဒဿံင္ဍဳင္ေသံ ေကုာံ ဒှာဲဌာန္ေဒသ မေဆင္စပ္ကုႝ မုက္ပှာန္အပႜဲဍဳင္တအ္ဂွ္ တှဟ္ျခာဒဿံင္ကုႝ အေခါင္ဝြံတအ္တုဲ အနာဂတ္ေပှာ္ဂၜံင္တရဵေဇှာ္ေမာဝ္ပေရင္ဘဝတအ္ မေကၜံကၜက္ဒဿံင္ရ။

ပဋိပကၡ ပ႐ူပရာတအ္ဝြံ ဂေကာံပေရင္ဍဳင္ကြာန္ မသၸစှး အပႜဲပေရင္ဂကူတအ္ သၵးဘုိင္ဇန္တးကေလင္ေဖ်ံကုႝဒှာဲ သြက္ပေရင္ဘဝလဿိဟ္မှိဟ္တအ္ ေထက္ဂပ္ဝ္ေလာန္ေရာင္ ပေတွ္ေစွ္စုိတ္ရအဵ။