ဌာန္ေဒသဇာတိ တိုပ္ကသုက္မန္တံဂ္ွ ဗလးတိ ပရင္ၐ႘ယာန္သ႘က်ာန္ ဍဳင္ၾကဳက္ေတံရ။ ႏူဌာန္ေဒသတိုပ္ကသုက္ ေစွ္ကၜဳင္လၸာ္ရးေဒသသၜဳင္က်ာ ပဲႜပြဴ႘သကၠရာဇ္ ဗ႘သ႘(၄၀၀၀)သှာံေတံရ။ အေဃာေစွ္ကၜဳင္ စြံဗၞက္လဝ္အေရဝ္မန္“ ၾကဳင္’’  မဲြမ ပဲႜဍဳင္ၾကဳက္ရ။ က်ာန္(Kiang/Chian)အေရဝ္ၾကဳက္တံ ဝ႘ဗၥာရပ္စပ္စကာဒဿံင္ ဒုႝတဲၛဏံဂ္ွ ကၜဳင္ႏူအေရဝ္မန္ “ ၾကဳင္” ေဟင္ရ။
         
ေစွ္ကၜဳင္ဗဲြရးသၜဳင္က်ာတဲု စိုပ္သကၠရာဇ္ ဗ႘သ႘(၁၀၀၀)သှာံ၊ ေလာန္ကၜဳင္ၐိုတ္ကာလ(၂၀၀၀)သှာံေတံ လုပ္စိုပ္ကၜဳင္ဍဳင္ဗဿာ ေကုာံ ေဒသအဂှဲအာယွတဲု ေဖ်ံသၨဳိင္ပၲန္ဍဳင္ ဒက္ခှံနန္ပဲႜဇဿာပ္ဌာန္ေဒသအုိတ္ရ။
         
ပဲႜမဟာသကၠရာဇ္(၁၀၃)သှာံ ဗ႘သ႘(၅၈၉)၊ တပူ၊ တဗဝ္ ေကာကုႝေဒံ ေကာန္ဗှိက္ႏူရးမန္ဍဳင္ဥကၠလာပၐါ အာစိုပ္ရးေဒ သမဇၨၽိမေတံတဲု ဂံြဆုႝဂဗ၊ ဂံြကႅအ္ေလၛာဝ္က်ာ္ႀတဲ၊ ဂံြဖ်ဵနင္ဓါတ္ေသာ္ဂမ်ဳိင္(၈)တှဳင္ရ။ သၸပဓါန္ကုႝသဿိင္ဥကၠလာပ ဌာပဏာဓါတ္ေသာ္ ဒက္ပၲန္က်ာ္ေစတ႘လၢဳင္ လဿဳဟ္မှဳံသၜဳင္(၄၈)ဟတ္ရ။ ရံင္အာဝင္ဏံမၢး ႏူအခိင္ေတံ ေကာန္ဂကူမန္ တံဂ္ွ ပၲန္ကၜဳင္ဍဳင္္နန္၊ ကူသြံရာန္ဗှိက္ကုႝဍဳင္အိႏိၵယ၊ ကႅိဂံြကၜဳင္ဘာသာ၊ သာသနာ၊ ဗုဒၶဘာသာရဂ္ွ ပ႙ုဂံြဆုႝေကတ္မာန္ရ။

အာကၜဳင္ကူသြံရာန္ဗှိက္ကုႝ ဍဳင္မဇၨၽိမအိႏိၵယတဲု သြက္ေယန္သှာင္၊ လိက္ပတ္၊ ဘာသာ၊ သာသနာဇကုဂံြေဇှာ္ပဿဝ္ ဂံြဂုႝလ ဟုႝေရင္တၜဳင္ကၜဳင္ရ။ ႏူအကၡရ္ျဗဟ႘ၼမဲြကၧံင္ ႏူအကၡရ္ေတလဂူကနဍ႘ မဲြကၧံင္ ႏူအကၡရ္ပလႅဝေကာန္ဂကူမန္တံ ခှံဗဒ္ွကၜဳင္ အကၡရ္မန္ေရာင္ဂ္ွ သုေတသ႘တံဂးအိုတ္ရ။ ပဲႜသကၠရာဇ္(၁၉၁၉)သှာံ၊ ခဲါဆုႝဂဗ လိက္တဿံမန္ဗၵာဲက်ာ္ပရပထုံ ပလိုတ္ ဍဳင္ၐံင္ကံက္ေသံ ဗှတ္(၃၀)မိုင္မဲြရ။ ေပှာဝ္ကုႝလိက္တံဿမန္ ဆုႝဂဗလဝ္တဲုတဲု လိက္တံဿမန္ပရပထုံဝြံဂ္ွ ဟုီကုႝအယုက္မၢး ေဇှာ္အိုတ္၊ ခ်ဴေကွ္ကၜဳင္လဝ္ကၜာအိုတ္၊ တၜပညာလိက္တံဿတံ သၢးလဝ္ရ။ လိက္တံဿဝြံဂ္ွ ခ်ဴေကွ္လဝ္ ပဲႜသကၠရာဇ္ ေအဒ႘ (၆)ဗြဝ္ကၜံသှာံေရာင္ တၜပညာလိက္တံဿတံ ေတဿာ္ေတာ္ဆလဝ္ရ။ ဟိုတ္ဂ္ွရ ေကာန္ဂကူမန္တံဂ္ွ ကလိဂံြလဝ္အကၡရ္ကုႝ လိက္ ကၜာေအဒ႘(၆)ဗြဝ္ကၜံသှာံဏီ ဟုီဂးအိုတ္ရ။
         
ပဲႜသကၠရာဇ္သာသနာ(၉၄၃)သှာံ ေအဒ႘(၅၀၀) မွာေထရ္ဗုဒၶဘာသာေဃာသ ႏူဍဳင္သဓုီ ကညေကၜာံအာဍဳင္သိင္ဃုႝရ။ သုင္ေစာဲစကာအကၡရ္မန္တဲု ကၜာဲေစၜာံပိဋကတ္အ႒ကထာ နကုႝမာဂဓဘာသာတဲု နိမန္ဖ်ဵနင္ဍဳင္သဓုီရ။ ရံင္အာပေရင္ဝြံ မၢး ခမ႘မန္မွာေထရ္ ဗုဒၶေဃာသဂ္ွ စိုန္သၠဳီဆုိက္ဗၵက္ ဘာသာပါဠိ၊ ဘာသာသံသႀကဳိတ္၊ ဘာသာမန္၊ ဘာသာသိင္ဃုႝ စိုပ္ေကှာတ္ဟုီဂးမာန္ရ။ ဟိုတ္ဂ္ွရ ေကာန္ဂကူမန္တံဂ္ွ ကၜာဟံြစိုပ္ ေအဒ႘(၅)ဗြဝ္ကၜံသှာံေတံဏီ ကလိဂံြလိက္ပတ္တဲု ဒဿံင္ရဂ္ွ တၜပညာသုေတသ႘တအ္ သၢးအိုတ္ရ။
         
လိက္ပတ္ ေကာန္ဂကူမန္တံ ကလိဂံြလဝ္တဲုတဲုဂ္ွ သၸဟိုတ္ကုႝအဝုႝသဿိင္ပေဒသရာဇ္၊ သၸဟိုတ္ကုႝပေရင္ပေဒသရာဇ္ သဿိင္သႜဳိက္မၜဳိက္လိက္ပတ္တဲု သၜဳင္သဝ္ ပတဝ္မုက္ကုႝဓဝ္ေလာက(၈)ျပကာတဲု တတ္ေကၜာံကၜဳင္ ေခတ္မဲြတဲုမဲြရ။ ဍဳင္ဟံသာဝတ႘ ပေဒသရာဇ္မန္တံ လုီလာ္သုန္ျဂာံအာပဲႜသကၠရာဇ္(၁၁၁၉)သှာံရ။ ဟိုတ္ႏူဝါဒပှာန္ပေဒသရာဇ္ေခတ္တံ ရပ္စပ္စကာကၜဳင္ အေရဝ္မန္ကုီ၊ လိက္ပတ္မန္ဂ္ွကုီ၊ မၵးဆုႝဂဗကၜဳင္ကပ္ေဇှာ္မဲြရ။ ေကာန္ဂကူမန္ ႏူရးေဒသဖာသီတံဂ္ွ သြက္လမ်ဳီဇကု ေသၢာံဂ်ဳိင္တဵအာ အဓါန္ဂတမာန္ အေရဝ္ကုီ၊ လိက္ကုီ မၵးကၜဟ္ေထာံတဲု ဘဝဇကုဂ္ွေလဝ္ မၵးၿပံင္သၜာဲ ေထာံ နဒဒ္ွ ဂကူတှဟ္မဲြရ။ ေကာန္ဂကူမန္ႏူရးေဒသ ဟံသာဝတ႘ ေကုာံ မုဟ္တံဿတံဂ္ွေလဝ္ သြက္လမ်ဳီဇကုေသၢာံဂ်ဳိင္ တဵအာ အဓါန္ဂတမာန္ ေထာံဌာနေထာံရး၊ မၵးဒဵလုပ္အာဍဳင္ေသံ ဒှာဲဗၜးႏူဘဲပှာန္ရ။ အဟိန္ၿဒိပ္ဒဵအာ ယိုက္တိၛန္ဏာ လိက္သၜပတ္မန္ ဗဲြမဂၜဳိင္တဲု သြက္လိက္ပတ္မန္ ေသၢာံတန္တဵေဖာအ္ေျဗဝ္ဂုႝလဟုႝ ဂိုတ္ဂၥာန္လြ႘ပရာ ေရင္တၜဳင္ကၜဳင္လဝ္ ရ။
         
ကာလ ဝါဒပှာန္ပေဒသရာဇ္တံ ညိင္ဝပ္အာ ကာလဍဳင္ကြာန္ေကႅင္ဂံြဓဝ္ၐိုဟ္လလံ ခမ႘သင္တံ၊ ေကာန္ဂကူမန္စိုပ္ဒဿံင္ ဍဳင္ေသံတံဂ္ွ ေကႅင္စဵစိုပ္ကၜဳင္ ဌာန္ေဒသဇကု မူလေတံပၜန္ရ။ လိက္သၜပတ္မန္ မယိုက္တိၛန္ဏာလဝ္တံဂ္ွေလဝ္ ေကႅင္ယိုက္ေဂၜင္ဖ်ဵနင္ပၜန္ရ။ ကိုပ္ကၜာအိုတ္ ပံက္ဘာပရိယတိၲမန္ ပဲႜကြာန္ထဝ္ပၜင္၊ ပြဳိင္ဍဳင္ဘာအင္တဲု လိက္ပတ္မန္ဂ္ွ ေလဝ္ ေကႅင္ဂ်ဳိင္၊ လမ်ဳိင္လုပ္ကၜဳင္ ပဲႜဌာန္ရးေဒသမန္ပၜန္ရ။ ႀကဵဏံ ခမ႘သင္မန္တံ ဆက္ပံက္ဏာဘာတိုက္လိက္မန္ ပဲႜဌာန္ေဒသတှဟ္တှဟ္တံပၜန္ရ။
`       
ပဲႜေခတ္ေအန္ဂလိက္ကုီ၊ ပဲႜေခတ္ဂ်ပါန္ကုီ၊ ရပ္စပ္စကာလိက္ဍဳင္ပလိုတ္တဲု လိက္ပတ္မန္ဂ္ွ မၵးျဇေၾသင္ဒဿံင္ရ။ ဍဳင္ဗဿာ ဂံြအေခါင္သၜးပြးတဲု ဂေကာံေဗာ္သြးမန္အလုံရးမည၊ ဂေကာံပေရင္မန္၊ ဂေကာံခမ႘သင္မန္တံ ေကုာံ ဂေကာံတှဟ္ဟ္တံ ဂ္ွ ဂိုတ္ဂၥါန္တဲု ပဲႜဘာတန္မူလ ကြာန္မန္တံဂ္ွ ဂံြအေခါင္ေဗၲာန္လိက္မန္တဲု ဒက္ပၲန္ဘာမန္တန္မူလ(၁၂၅)ဘာ၊ ဘာမန္ တန္ေလၵာဝ္(၇)ဘာ၊ ဘာမန္တန္သၜဳင္(၅)ဘာမာန္ရ။ ပဲႜတကၠသုႝ တန္ဥပစာ(က) ကုႝ (ခ)ဂ္ွေလဝ္ ဘာသာမန္ဂ္ွ နကုႝဘာသာမန္ဂ္ွ နကုႝဘာသာအဓိကမဲြ ဂံြကၜဳင္အေခါင္ေဗၲာန္ပၜန္ရ။ အေခါင္သဿာန္သြဟ္ နဘာသာမန္ ပဲႜေပဲါေကႅင္လိက္ ပထမ အလုႝအသ႘ သြက္ခမ႘သင္မန္တံဂ္ွေလဝ္ ကႅိဂံြကၜဳင္ရ။
         
ဆဂး ႀကဵသကၠရာဇ္(၁၉၆၂)သှာံ အေခါင္ေဗၲာန္လိက္မန္ ပႜဲဘာတံဂ္ွကီု၊ ပဲႜတကၠသုႝဂ္ွကုီ၊ မၵးပိုတ္သၠဳတ္အာပၜန္ရ။ ႀကဵပၜန္ သြက္္ခမ႘သင္မန္ အေခါင္သဿာန္သြဟ္ ေပဲါေကႅင္လိက္ပထမ အလုႝအသ႘ဂ္ွေလဝ္ပိုတ္သၠဳတ္အာပၜန္တဲု သြက္ေသၢာံေကႅင္ ဂံြအေခါင္ မၵးဂၥါန္ဂိုတ္လြ႘ပရာကၜဳင္ပၜန္ရ။
         
ႀကဵဍဳင္ဟံသာဝတ႘လုီလာ္သုန္ျဂာံအာ၊ သြက္လိက္ပတ္မန္ဂံြတန္တဵ၊ ဂံြေဖာအ္ေျဗဝ္ ခမ႘သင္တံေဟင္ ဂိုတ္ဂၥါန္လြ႘ပရာ ကၜဳင္လဝ္ရ။ သကၠရာဇ္(၁၉၇၂)သှာံတဲု ဂေကာံလိက္ပတ္ေယန္သှာင္မန္ ပြဳိင္ဍဳင္တံကုီ၊ ဂေကာံေဗၲာန္လိက္ပတ္ ေယန္သှာင္ဗုဒၶဘာသာမန္ ပြဳိင္ဍဳင္တံကုီ၊ မံက္ကၜဳင္တဲု ေရင္တၜဳင္ကၜဳင္ သြက္လိက္ပတ္မန္ ေသၢာံေဖာအ္ေျဗဝ္ဂုႝလဟုႝ အိုတ္ရ။ ပဲႜသကၠရာဇ္(၁၉၇၄)သှာံ ႏူကုႝကမၼတ႘လိက္ပတ္ေယန္သှာင္မန္ တကၠသုႝဂမၜဳိင္ ဍဳိက္ကႜဳိပ္တဲု ေကၜာန္ဗဒ္ွေရင္ တၜဳင္ကၜဳင္ တန္ေဗၲာန္လိက္ပတ္မန္ ဥတုကညင္ ပဲႜပြဳိင္တိုက္ကြာန္ဖအံက္တဲု တန္ေဗၲာန္လိက္ပတ္မန္ ဥတုကညင္ဂ္ွ ေလဝ္ နအသိင္မေဇှာ္မဲြ ဆက္တဲုေဇှာ္ပဿဝ္ကၜဳင္ရ။ ႏူကုႝကမၼတ႘ေကၜာန္ဗဒ္ွအခန္ကှာတဲၛေကာန္ဂကူမန္ ပြဳိင္ဍဳင္တံဂ္ွေလဝ္ ဍဳင္ညးကုႝညး ႐ုိဟ္႐ုိဟ္သှာံ ေကၜာန္ကၜဳင္လိက္ပတ္မန္တဲု အသိင္လိက္ပတ္မန္ဂ္ွေလဝ္ ေဇှာ္ပဿဝ္ကၜဳင္ဂြံဆုႝေကတ္ရ။
         
အခိင္ဏံ အခါဏံ လိက္ပတ္မန္ပ႙ုဂ္ွ ဟုီကုႝအယုက္မၢး အယုက္(၁၅၀၀)သှာံျပင္ကၜဳင္ရ။ အၾကာေကာန္ဂကူမန္ပ႙ု လိက္ပတ္မန္ သြက္ဂံြေဇှာ္ေမာဝ္ သြက္ဂံြေဖာအ္ေျဗဝ္ဒဿံင္ နကုႝအသိင္မဲြဂ္ွ...

.. ဇဿာပ္ေကာန္ဂကူမန္ သြက္ေသၢာံေလပ္လိက္မန္
.. မှိဟ္ေလပ္လိက္မန္တအ္ သြက္ဂံြဗ္ွ သြက္ဂကူမန္ပ႙ု ဒးတက္ပရးပတိတ္လိက္ကှပ္မန္
.. လိက္မန္ပ႙ု သြက္ဂံြဂတာပ္ေခတ္ သြက္ေသၢာံကတ္လၛတ္ေကတ္ေလာဲ၊ သြက္ဂံြဇိပ္ဂၜိပ္ကဆံင္သၜဳင္တိုန္ ေကာန္ဂကူပု႙ တဲၛဏံသီုဖအိုတ္ တံင္တဲဗန္ကအ္သ႘က႘ၜပႛ႘ပႛပ္တဲု ေရင္တၜဳင္အာအိုတ္ညိဂ္ွ ဖၲဳိက္ေဖၟာဝ္ဏာတဲု အုပ္ေကၜံနိဂုီရအဵ။